Monday, 10 September 2018

PRESBYTERIAAN THEOLOGY & WORSHIP KALPUI DAN TLANGPUI

PRESBYTERIAAN THEOLOGY & WORSHIP KALPUI DAN TLANGPUI
- Rev. Dr. H. Vanlalauva

Tun tum Didakhe Issue-a Presbyterian theology & worship kalphung tlangpui kan thlir ho tur hi Calvin-a Pathian thu kalpui dan leh Westminster Confession & Directory behchhana ziak a ni a. PCI dinhmun atanga thlirna pawh a ni thui hle bawk a. Presbyterian Pathian thu kalpui dan tlangpui kan thlir ho hmasa ang a, chumi hnuah Presbyterian Pathian biak dank an thlir zui nghal dawn a ni.

1. Presbyterian Theology:
Khawvel hmun hrang hranga Presbyterian Kohhran hote hian Calvin-a theology bakah Westminster thurin (Confession of Faith) hi thurin lamah innghahna leh inkaihhruaina atan kan hmang deuh bera. Chubakah Scot Confession te, Belgic Confession te, Second Helvestic Confession te, Heidelberg Catechism leh Dort Confession te pawh ngaih pawimawh a ni. India ram Presbyterian Kohhran (PCI) phei hi chuan Welsh Thurin hi innghahna atan kan hmang nasa hle bawk a ni.
Westminster leh Thurin chi hrang hrang kan sawilan takte khi a siamtu, a buatsaihtute hi John Calvin-a zirtirna ngaisangtu leh zuitute an ni deuh vek a. Calvin-a hi Kohhran siamthatna hmahruaitu zingah pawh theologian ropui bera ngaih a ni a, a lehkhabu Institutes of the Christian Religion phei chu Protestant thurin a chin chhuaka ziah chhuahna hmasa ber a ni. Calvin-a hi Luther-a ang bawka Bible thuneihna chawisangtu, rinna leh thiltih tehna dik lo thei loa pawmtu a ni a. Hei vang hian Calvin-a theology hi Biblical theology, Bible-a Pathian thu hrilhfiahna tiin an sawi nghe nghe thin a ni. Chutichuan, Presbyterian theology kan thlirho tur hi Calvin-a leh a zuituten Bible-a Pathian thu an hrilhfiah dan emaw, an kalpui dan emaw a ni deuh ber tih hi kan chhinchhiah a pawimawh ang. A hnuaia thupui hrang hrang kan then sawm zuiin lo luhchilh dawn ila.

a. Bible thuneihna (Authority of the Bible) :
Kan Kohhran thurin Number pakhatnaah ‘Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar Bute hi Pathian Thu a ni a, heng chauh hi rinna leh thiltih tehna diklo thei lo a ni’ tih a ni a1. He thu hi Bible thuneihna chawisanna leh tundin lehna thu puanchhuahna a ni. Bible thuneihna hi Kohhran siamthat hunlaia an buaipui berte zinga mi a ni a. Luthera leh Calvina te au hla ber pakhat a ni. Kohhran siamthat hun hma fe atang tawhin Bible thuneihna aiin Kohhran thuneihna hi dah chungnun zawk a ni a. Kohhran chu Lal Isuan Petera hnena vanram chabi a pek kawltu a nih avangin Bible-a Pathian thu hrilhfiah thei awm chhuna ngaih a ni a. Chubakah, Thuthlung Thar bute hi Bible-a telh tura Kohhranin a lakkhawm leh a pawm takte an ni bawk a. Hei vang hian Kohhran hi Bible aia awm hmasa zawk leh rinna kawngah pawh Bible aia thuneitu zawkah an lo ngai thin a ni.

Hetiang tak maia Bible aia Kohhran thuneihna chawisan hi Pathian thu kalh nia ngaiin, Kohhran siamthat hun lai khan nasa takin an dodal a. Tuna kan Bible-a bu 66 te chauh hi Pathian thawkkhuma pek nia pawmin, heng chauh hi ‘rinna leh thiltih tehna dik lo thei lo a ni e’ tih a ni ta a. Kohhran siamthat hunlai hian Bible aia chhungril lama thlarau aw hria, Thlarau Thianghlim pe pawp thei, a hnen atanga Pathian thu thar hlam dawng theia inchhal an lo chhuaka. Chung mite chuan Kohhran thuneihna leh Bible thuneihna te mausamin, chhungril lam atanga an thu hriat leh dawn te chu innghahna berah an rawn hmang ve a.2 Hei hian Kohhran siamthatna hna pawh a tithuanawp thui hle. Chung mite zirtirna lakah chuan Bible thuneihna hi chawisan a ni tel bawk.

Kohhran siamthat hunlaia Bible thuneihna an lo zirtir dan chu Presbyterian hote leh Protestant pawl hrang hrang ten kan chhawm zui ta zel a. Khawvel puma Presbyterian Kohhranin innghahna atana kan hman Westminster Thurin Number pakhatnaah Bible-a Pathian thu hi rinna leh nun dan kawng tinrengah tehna sang bera puanchhuah a ni a.3  Welsh Thurin leh Presbyterian Kohhran hrang hrang thurinah pawh puanchhuah a ni bawk a. Hetiang taka Bible thuneihna pawmtu Kohhrante chuan Trinity thurin leh Pathian chungnunzia leh lalzia thurin te hi hrilhfiah leh sawifiah harsa deuh pawh nise, Bible zirtirna a nih miau si avangin kan pawm lo thei lo a ni.

Bible thuneihna chawisan kawngah kan hriat tur pawimawh chu ‘Pathian thawkkhum’ tih thu hi a ni. Engti ang taka thawkkhum nge a nih tih thuah vawiin thlengin Reformed leh Presbyterian Pathian thu thiamte ngaihdan a rual tlang vek lo. Thenkhatin Thlarau Thianghlim sawi (dictate) anga ziak nia an sawi laiin, thenkhat ve thung chuan Thlarau pawlna leh uapna hnuaiah Pathian thu an dawn te chu ngaihtuahna fim hmanga ziak chhuah niin an ngai. He sawifiah dan chi hnihah hian mihring chaklohna a inzep tel thei ve ve. Chubakah ‘van tawng’ ni lo, mihring tawng (culture) famkim lo tak hmanga Bible-a Pathian thute hi ziak anih avangin ‘dik lo pakhat mah awm lo’ (inerrant) anga ngaih tur a ni lo. A tira Hebrai leh Grik tawnga an ziakte dik vek pawh nise, an copy chhawn zelnaah tihsual palh, belh emaw paih emaw hmuh tur tam tak a awm. Amaherawhchu, heng avangte hian Bible-a Pathian thu hlutna leh a thuneihna hi a nep chuang lo tih kan hriat a pawimawh awm e.

Thuthlung Hlui bu 39 leh Thuthlung Thar bu 27 –a thuziakte hi an hlut dan thuhmun vek niin Presbyterian Kohhran thurin leh inzirtirna chuan a pawm tih hi chhinchiah bawk ila. Calvin-a chuan Thuthlung Hlui lehkhabu a ni emaw, Thuthlung Thar lehkhabu a ni emaw an zavaiin Pathian thu an ni vek a, Lal Isua Krista leh Chanchin Tha min hriattira, min kawhhmuhtu an ni vek a ni, a ti.4  Chutianga Pathian thu tak, Isua Krista leh Chanchin Tha kengtu leh kawhhmuhtu an nih avangin an hlut dan a thuhmun veka, ngaihnep tur emw ngaihhlut tur bik awm lovin a ngai. Pathian Isua Kristaa a awm ang bawkin, Isua Krista leh a Chanchin Tha hi Bible bu tina Pathian thu ziakah te hian awmin a sawi hial nghe nghe a. Chuvangin, Bible bu 66 te hi an hlut dan leh pawimawh dan thuhmun veka ngaih a ni. Calvin-a ngaihdan hi Presbyterian hoten vawiin thlengin kan la chhawm zel a ni.

b. Pathian lalzia leh chungnunzia (Sovereignty of God):
Pathian lalzia leh chungnunzia hi Presbyterian hoten kan zirtir uar deuh bika sawi a ni a. He zirtirna hi Kohhran pawl dangte laka kan danglamna langsar tak pakhat a ni. Bible zirtirna zuiin Pathian hi mi nung pathum, Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim a ni tih hi Presbyterian hoten nghet takin kan pawm a. Calvin-a zirtirna zuiin Pathian famkim ni vek, mi nung hrang ni mahse Pathian pakhat, chatuan mi, danglam ngai lo, ropuina leh thiltihtheihnaa intluk an ni tih kan pawm a. Bible-a Pathian tih hi Pa chauh ni lovin, Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim sawina a ni a. Pathian nihna – engkimtithei, engkim hria, khawikipa awm, danglam ngai lo tih thute hi Pathian pakhata mi nung pathumte nihnaah kan pawma. Chutiang bawkin, felna, dikna, thianghlimna, hmangaihna, khawngaihna, thatnaa khat an ni vek bawk ani.

Pathian lalzia leh chungnunzia hi Bible zirtirna a ni a. Calvin-a zirtirna zuiin ‘doctrine of providence’ leh ‘doctrine of predestination’ thurin hmangin puanchhuah leh sawifiah a ni thin.5 Providence thurin (doctrine of providence) hian Pathian hi engkim siamtu mai ni lovin, a thilsiam tinrengte a te ber leh a tlawm ber chena enkawltu, vengtu leh humhimtu a nih thu sawina a ni a. Chutih rual chuan engkim chunga roreltu, thuneitu a nih thu a keng tel bawk a ni. Pathian rorelna, a thuneihna leh a enkawlna huang chhungah engkim hi Pathian thu angin a thleng veka ngaih a ni a. Hnahthel ro tak ngial pawh Pathian thua tla a ni a, thli tleh leh ruah sur pawh Pathian thu ang zela tleh leh tla thina ngaih a ni.6  Pathian rorelna leh enkawlna hnuaiah thil engmah hi a palha thleng awm thei lova. Accident a awm thiang lo va, Saptawnga chance emaw fortune emaw hian Pathian lalna leh a enkawlna hnuaiah hmun a chang lo. Engkim hi Pathian thu anga a ropuina tura lo awm leh lo thleng vek a nih avangin Presbyterian chuan vanduaina/ chhiatna rapthlak lo thleng thin pawh hi Pathian remruat leh Pathian thu ni vek niin kan ngaia, kan pawm thin a ni.

Pathian lalzia leh chungnunzia predestination, ruatlawk thurinin a puanchhuah ve dan pawh: mi thenkhat chhandam tura Pathianin a thlan leh a ruatlawk (predestined) laiin, thenkhat ve thung chu chatuan thihna tuar tura ruatlawk an ni, tiin.7  Pathian chhandamna thu leh ruatlawk thurin hi inkawp tlata sawi a ni a. Lal Isua Krista chhandamna hnathawh leh chumi azara chhandam pawh thlan leh ruatlawkte chauh tan a nih thu Paula theology hian zirtira ngaih a ni a. Paula zirtirna hi behchhanin Augustine-an ruatlawk thurin hi a zirtira. Calvin-a’n Augustine aia uar zawkin a ropuina tura ama duhthu ngeia Pathianin chhandam tur leh chhandam loh turte a thlangin a ruatlawk a ni, a ti. Hetianga Calvin-an ruatlawk thurin zirtirna chhan erawh hi chu, chhandamna hi mihring theihna leh thil tha tiha innghat ni lovin, Pathian khawngaihnaa innghat a nihzia zawkzia tarlan a tumna nia sawifiah a ni a. Tunlai huna Presbyterian Kohhran tam ber leh theologian tam berin hetianga sawifiahna hi an kalpui ta deuh ber a ni.

c. Lal Isua Krista leh a hnathawh (Person and Work of Christ):
Lal Isua Krista nihna leh a hnathawh chungchangah Reformed leh Presbyterian hoten hmasang Kohhran thurin, Apostol thuvawn te, Nicea thuvawn leh Chalcedonian thuvawn te hi kan zui tha hle. Lal Isua Krista Pathian mihringa lo chang a nih thu kan pawm a. Pathian tak leh mihring tak a nih thu leh Pathian nihna leh mihring nihna infin si lo, in thenhrang si loa amaha a awm kawp thu kan pawm bawk a. Calvina zirtirna zuiin mihring hmasate suala an tluka, Pathian felna dan an bawhchhiat tak thu te, chumi avanga an aiawha thuawihna famkim nen Pathian ropuina leh zahawmna a tundin thu te, Pathianin diknain a phut hlen chhuak tura Pathian Fapa hi mihringa lo chang a nih thu te kan pawmin kan zirtir bawk a ni. Tlukna hi awm lo sela, Pathian mihringa lo chan hi tul lo tura ngaih a ni a. Lal Isua Krista kha mihringa a lo chan khan sualna a nei lo. A sual lo theihna chhan chu nula thianghlim, Marin a pai vang ni ber lovin, Thlarau Thianghlimin a tih thianghlim vanga sual neilo nia ngaih a ni.8
Lal Isua Krista hnathawh hi Calvin-an zawlnei, puithiam leh lal hna angin a sawifiah a.9 Reformed leh Presbyterian hovin he zirtirna hi zuiin Isua Krista hi zawlneite anga mihringte hnena Pathian duhzawng puangchhuaktu, puithiamte anga mihringte sual thawina atana ama nunna hlantu, lal anga mihring chunga Pathian rorelna leh thuneihna thlentirtu a ni a. Lal Isua inngaihtlawmna leh midangte hmangaiha thi khawp hiala a inpekna hi Pathian ropuina lan chhuahna, mihring hmasate laka a danglamna langsar tak a ni a. Pathian ang nih ve duh avanga mihring hmasate Pathian thupek bawhchhiaa, suala an tluk laiin, Lal Isuan Kraws thihna tuarin Pathian thupek a zawm famkim a. Pathian diknain mihring laka a phut chu hlen chhuakin, Pathian ropuina leh zahawmna a tungding bawk a. Chumi azarah chuan mihring tan chhandamna kawng a lo inhawng ta a ni. Hei hi Presbyterian hovin Bible zirtirna enga Lal Isua Krista hnathawh substitutionary theory emaw penalty theory emaw satisfaction theory an tih hmanga kan kalpui dan a ni.

d. Thlarau Thianghlim leh a Hnathawh (Person and Work of Holy Spirit):
Reformed leh Presbyterian hoten hmasang Kohhran Thurinten an puanchhuah angin Thlarau Thianghlim hi Pa leh Fapa ata lo chhuak a ni tih kan pawm a. Hei hian Thlarau Thianghlim hi Pathian anihzia a nemnghet a. Pathian Fapa Isua Kristaa Pathian inpuanna leh Thlarau Thianghlim hnathawh hi a inkalh lo tih a nemnghet nghal bawk a ni.
Thlarau Thianghlim hi Pathian mihringa a lo channaah a bul tumtu a ni a. Sual laka venghima, tithianghlimtu a ni a. Baptisma a chan atanga a thawhleh thlengin Lal Isua Krista awmpuitu leh tanpuitu a ni a, thihna ata kaithotu Pathian chakna leh thiltihtheihna a ni. Thlarau Thianghlim hi zawlneitea thusawitu, ‘Lalpain a ti’ an tih theihna chhan a ni a. Bible thawkkhumtu, Bible-a Pathian thu ziaktute awmpuia tichaktu leh Bible-a Pathian thute pawh dictate-tu ang hiala sawi a ni.10 Chu bakah Bible-a Pathian thu chhiartu leh ngaithlatute tiengtu leh tanpuitu a ni. Hetiang taka Thlarau Thianghlim hnathawh hi Bible thuneihna innghahna a ni a. Kohhran thuneihna aia Bible an dah chungnung zawkna chhan pawimawh tak a ni.

Thlarau Thianghlim hi ringtute hnena Lal Isua Krista chhandamna hnathawh ataka seng luttu a ni. Kan Thurin Number 6-naa kan hmuh angin mihringte chhandamna changtua siamtu a ni a. Thlarau Thianghlim puihna tel lovin tuman misual an ni tih an hre thei lova, Lal Isua Krista Lalpa leh chhandamtu a ni tih pawh an hre thei lova, an pawm thei bawk hek lo. Rinna te, simna te, piantharna te, thiamchantirna te leh tihthianghlimna kan chante hi Thlarau Thianghlim hnathawh avang chauh a ni. Harhnain min chenchilh lai chauh ni lovin, Kohhran nunhona leh rawngbawlna zawng zawng pawh hi Thlarau Thianghlim awmpuina leh kaihruaina vek a ni.

e. Mihring leh chhandamna thu (Doctrine of Man and Salvation):
Mihring hi Pathian anpuia siam a ni tih hi Bible zirtirna a ni a. Reformed leh Presbyterian hoten mihring chungchang kan inzirtirna kaihruaitu leh innghahna pawimawh tak a ni. Kohhran Pate hunlai atangin Pathian anna tih thu hi Gen 1:26 thu tan chhanin keimahni ang (image of God) tih leh kan anpui (likeness of God) tih thu te hi awmze hrang neia hriilhfiah a ni a. Nimahsela, Calvin-a chuan Kohhran siamthat hunlai khan heng thu pahnihte hi awmze thuhmun neia ngaiin, felna bulpui – thianghlimna, felna leh hriatna dikte bakah chhia leh tha hriatna, duhthlan theihna, finna leh thatna te kawkin a lo zirtir a. Presbyterian hovin a zirtirna zuiin, tlukna avangin mihring khan felna bulpuite a hloh va, chhia leh tha hriatna te, duhthlan theihna, finna leh thatna te erawh chu sualin ti khawlo mahse, mihringin kan loh vek lo tiin kan zirtir a ni. Thlarau Thianghlim puihna tello chuan engti kawng mahin Pathian lam mi tumahin kan hawi thei lova, Pathian siam chhan angin kan nung thei tawh loa ngaih a ni.

Tluk hmain mihring dinhmun chu Pathian nena lengdun thei khawpa thaa ngaih a ni. Suala tlu lo sela, chatuan nun nei kumkhua tura ngaih a ni.11 Thilsiam zawng zawngte vengtu leh enkawltu tura ruat, Pathian aia hnuai deuh chauha siam a ni a. Vantirhkohte ai pawha chungnung zawka ngaih theih hial khawp dinhmunah a ding a ni. Mihring nihna hi taksa leh thlarau inkawp a ni a, a pahnihin Pathian siam ve ve a ni. Taksa pawh Pathian kutchhuak a ni a, thlarau pawh Pathian them ni lovin, chatuan daih tura boral thei lo tura siam a ni.
Mihring Pathian anpuia siam chuan ama duhthu ngeiin Pathian dan a bawhchhiaa, sualna leh khawlohnaah a lo intal lut ta. Hei hi mihring tlukna chungchanga Calvina zirtirna a ni a, Westminster thurin leh Presbyterian thurin dangte pawhin a puanchhuah dan a ni.12 A hma lama kan sawi tawh angin Pathian anpuia siam mihringin a tluk thleng khan hriatna dik, felna leh thianghlimna neiin, chhia leh tha hriatna, duhthlan theihna zalen leh finna te pawh a nei a. Chuvangin suala tlu lo thei dinhmunah a ding. Mahse, ama duh thu ngeia Pathian dan bawhchhiain sualah a lo tlu ta a ni. Hei vang hian a tluk veleh atangin inthiamlohnain a khat ta a ni. Paula sawi angin mi pakhat thuawih loh avangin sual khawvelah a lo lut a, mi zawng zawng misual chhandam ngai kan lo ni ta.

Mihring ama duhthu ngeia suala a tluk ni hi khawvela sual lo awm tanna, mihring chapona, mahni hmasialna leh duhamnaa a lo khah tanna ni a ni. Chu sualna chu thuawihlohna nena inkawp tlat, Pathian dan bawhchhiatna, a ropuina leh zahawmna hliamtu leh tibawrhbangtu a ni. Pathian diknain a phut hlen chhuak thei leh Pathian ropuina leh zahawmna tungding thei mihring zingah an awm loh avangin Pathian mihringah a chan a ngai a, a lo chang ta ngei a. Ama zarah chauh chhandamin kan lo awm ta a. A hma lama kan sawi tawh angin, Krista zara chhandamna chu Thlarau Thianghlimin keimahniah min sengluh sakin, thiamchantirna te, piantharna te, tihthianghlimna te kan lo chang thei ta a ni. Hetianga Thlarau Thianghlim hnathawh lo lan chhuahna tur hian Chanchin Tha hril a ngai a, Thlarau Thianghlim puihna avanga ringtute chu Kohhran inpawlhona tel leh Kohhran huangchhung rawngbawlnaa tel hi tihmakmawha ngaih a ni.
Lal Isua Krista zara chhandamna ringtuten an chan thu hi a hmalama kan sawilan tawh angin Westminster thurin leh Prebyterian thurin thenkhatah Ruatlawk thu nen sawi zawm a ni.13 isua Krista zara chhandamna hi Pathianin a koh leh a ruatte hnenah Thlarau Thianghlimin a sengluh sak thin. PCI thurina kan hmuh ang hian an sualzia a hriattir a, Krista hriatna lamah an rilru a tivar a, a duhnate titharin, Lal isua Krista Lalpa leh Chhandamtua pawm tura thlemin, pawm thei leh ring thei turin a pui a.14 Chutianga Thlarau Thianghlim hnathawh avangin piantharna te, thiamchantirna te leh tihthianghlimna te chu kan lo chang thei ta thin a ni. Thlarau Thianghlimin mihringte chhandamna chang tura a thawh dan hi ruatlawk thu nena sawi zawm anih avangin zawhna chi hrang hrang a kaichhuak a. Chhandamna hi Pathian khawngaihnaa innghat a nihzia a tarlan rualin, Pathian khawngaihna han a huam zim lu deuh em tih te, thenkhat tan Pathian khawngaihna hi hnar theihloh a ni tihna a ni em tih te, chhandamna thahnemngaihna avangin khawpui fai leh thianghlim bera sawi a ni a. Chubakah vawiin thlengin Reformed leh Presbyterian Kohhran huhang nasatna ramte hi ram chang kang leh hmasawn ber berte an lo ni ta bawk a ni. Thilsiamte chhandamna thu zirtir kawngah Reformed leh Presbyterian theologian-te hi khawvel huap han thlir pawhin hmahruaitu an ni mek bawk.

f. Kohhran leh a rawngbawl hna (Church and Ministry):
Kan Kohhran Thurinin a puanchhuah ang hian Lal Isua Krista ringtu zawng zawngte hi mal tlat lova Kohhrana tel vek turin Reformed leh Presbyterian hote chuan an zirtir a. Pathian chenna, ringtuten a huhova Pathian kan pawlna leh a rawng kan bawl hona a ni a, Pathian malsawmna a huhova kan channa hmun a ni. Kohhran Pate zinga mi, Cypriana chuan Kohhran pawnah chhandamna a awm lo, tiin a zirtir a. He zirtirna hi Bible zirtirna dik tak nia ngaiin, Calvin-an a pawm nghet hle. Kohhran hi ringtute nu (mother of all believers) tiin a vuah hial a.15 Mihring tung chhova kal zawng zawngte hi Lal Isua Krista chenin nu tel lova kan piang thei lo ang bawkin Kohhran tel lovin mi tumah ringtu a nih theih lo va, chhandam a nih theih loh, a ti a ni.
Kohhran hi Krista taksa, a thisena lei a nih tih pawm tlat chungin, Kohhran hi Thuthlung Hlui hun atang daih tawha lo awm, Lal Isua Krista chhandamna hnathawh azara tundin leh siamthar a ni tih hi Calvin-a zirtirna a ni a.16 Chubakah, Kohhran hi hmuh theih leh hmuh theih loh a nih thu sawiin, Kohhran hmuh theih leh hmuh theih loh chu inzawm tlat, then hran theih loh niin a zirtir bawk a. Kohhran hi pakhat, thianghlim, huapzo, Tirkohte zirtirnaa innghat a ni tih a pawm a. Pathian thu hril leh zirtir te, sacrament – Baptisma leh Lalpa zanriah leh Kohhran thianghlimna atana inthununa kenkawh te hi Kohhran dik lanchhuahna niin a zirtir bawk a. Kohhran chungchanga Calvin-a zirtirna te khi Presbyterian Kohhran hian a pawm deuh vek a ni.
Luthera leh Calvin-a zirtirna zuia ringtu zawng zawng puithiam nihna (priesthood of all believers) hi Presbyterian hote hian kan pawm rualin, Pathian thu hril leh sacrament rawngbawl hna khawih tur erawh hi chuan nemngheh rawngbawlna (ordained ministry) hi tih makmawha awm turah kan ngai. A telovin Kohhran rawngbawlna hi kalpui theih loha ngaih a ni. Nemngheh mite chu Kohhran kal tlanga Pathian kohna dawng tura ngaih an ni a.17 Pathian thu mite zirtir chhawng thei khawpa thiam tura beisei an ni. Nemngheh rawngbawltu Pastor/Minister te bakah Upa atana nemngheh te an awm bawk a. Pastor/Minister-te nen Kohhran inrelbawlna leh inenkawlna thawkho tur an ni. Kohhrana mi rethei leh chhumchhiate chhawmdawlna kawnga mawhphurtu atan Deacon/Deaconess hi awm tura ngaih a ni bawk. Kohhran inrelbawl hna hi tualchhung Kohhran Committee atanga Assembly thlengin Inkhawmpui leh Committee hrang hrang hmanga kalpui tur a ni bawk a. Heng inkhawmpui leh Committee hrang hrangah hian Pastor leh Upate an thawk hova. Hun engmaw ti atang tawh khan a theih anga tam Kohhran Hmeichhe aiawh te, Thalai aiawhte pawh Inkhawmpui leh Committee hrang hrangah te hian an tel ve theihna kawng hawn sak a ni. Hetiang hi Presbyterian Kohhran inrelbawlna leh rawngbawltute dinhmun a nih avangin, tualchhung Kohhran mal chauh ngaihtuah lovin, Pastor Bial, Presbytery, Synod leh Assembly huapa rilru zau tak put a pawimawh hle a ni.

Reformed leh Presbyterian Kohhran hian Chanchin Tha hril hi a hnapui berah a ngai a. Kohhran siamthat hun lai khan Calvin-a kaihhruaina hnuaiah Geneva Kohhran Saint Pierre Church an tih chu Brazil rama missionary tir hmasa ber a ni. Kum zabi 19-na leh 20-na hunlai khan khawvel ram hrang hranga missionary tir chhuak tam ber zingah Presbyterian Kohhran engemaw zat hi an tel a. Africa leh Asia ramah te Presbyterian Kohhran nung tak leh chak tak vawiin thlengin a din phah a. India ram chhim leh hmarah pawh kan Kohhran PCI bakah Church of South India leh Church of North India te hi Presbyterian missionary-te hnathawh rah an ni.
Khawvela Pathian ram din hi Chanchin tha hrilin a ken tel a ni tih hriain, huaisen takin ram leh hnam siamthatna kawngah zawlnei hna a thawk bawk thin. Presbyterian Kohhran hian Kohhran hi Krista taksa anihzia hriain, Kohhran inpumkhatna hi a ngai pawimawh a. Presbyterian identity hlauh thak khawpin Krista taksa, Kohhran inpumkhatna atan a bei thin a ni.

g. Hun hnuhnung beiseina (Doctrine of Christian Hope/Last Things) :
Hun hnuhnung beiseina thu hian Lal Isua lo kal leh beiseina te, mitthi tawhlehna thu te, rorelna hnuhnung lo thleng tur leh Pathian ram a famkima a lo thlen thute hi a ken pawimawh zualte an ni. Thihna leh vanram leh hrehmun awm rinna te pawh a keng tel bawk a . Calvin-an Lal Isua lokal leh tur thu te, mitthi thawhlehna thu te, rorelna hnuhnung la awm tur thute hi Bible zirtirna tanchhanin chipchiar deuh takin a zirtir a. Heng hun hnuhnung thute hi Bible zirtirna a nih avangin Reformed leh Presbyterian Kohhran hian a ngai pawimawh em em a ni. Westminster Thurin leh Welsh Thurinah te phei chuan chipchiar taka puanchhuah a ni. Lal Isua lokal leh hunah mitthi thawhlehna a awm ang a. Chu thawhlehna chu ni hnuhnunga rorelnain a zui ang a. Ringtute chu vanramah chatuan ropuina lawmluhin kan awm ang a, ringlote erawh chu chatuan hrehmuna paih thlakin an awm dawn tih kan ringin kan beisei a ni. Reformed leh Presbyterian ho zingah kum sang rorel tuipui thahnem tak an awm. Bible zirtirna penhleh ang deuha ngaih a nih avangin Calvin-a zirtirnaah hmun an nei lo va. Hei vang hian Westminster thurin leh Presbyterian thurin dangah kum sang rorel thu te, mi thianghlim lawr thute hian ngaih pawimawh an hlawh lo va. Kohhran nawlpui inzirtirna leh inchawmnaah pawh ngaih pawimawh a hlawh phak lo. Kum sang rorel chungchanga inzirtirnaah mitthi thawhlehna hi vawikhat aia tam awm tura inzirtir a ni a. Kum sang rorel pawh tuna Israel rama kum sangkhat chhung a hring a hrana ataka lo la awm tura beisei a ni. He zirtirna hi Bible zirtirna behchhan tur a that tawk loh avang leh a awm chhun pawh khuhhawnna thu (apocalyptic literature) ami deuh vek anih avangin ngaih pawimawh a hlawh meuh lo a ni.

Westminster leh Presbyterian thurin hrang hrangah mitthi thawhlehna hi taksa thawhlehna nia inzirtir a ni a. Apostolte thurina ‘Taksa thawhlehna ka ring’ tih thu pawh hi Grik tawngah chuan ‘Tisa thawhlehna ka ring’ tih a ni nghe nghe a. Chu chuan Lal Isua lokal leh huna mitthi thawhlehna hi taksa ngeia thawhlehna a nih tur beiseina a keng a ni. Westminster Thurin leh Welsh Thurinah taksa thawhlehna a nih beiseina thu hi puanchhuah a ni a. Reformed leh Presbyterian theologian pachal ber berte pawhin taksa thawhlehna ni turin an ngai. Khawvel finna leh thiamnain min chim karah taksa thawhlehna ring lo mipui mimir zingah an thahnem sawt hle. Lal Isua lo kal lehna leh ni hnuhnunga rorelna te pawh hi a taka lo thleng tura ngai lo an thahnem hle bawk. Hetih karah hian tunlaia Reformed theologian hmingthang tak mai, Moltmann-a leh Presbyterian theologian thenkhate chuan khawvel ram hrang hrangin nuclear ralthuam an chhek khawl tam dan atang te, thilsiam dangte chunga chhiatna (environmental crisis) lo thleng mek atangte hian ni hnuhnung - Lal Isua lokal lehna leh rorelna ni hnuhnung te hi lo thleng hnai tawh hlein an zirtir uar hle thung a ni.

2. Presbyterian Worship kalpui dan:
Reformed leh Presbyterian hoten Worship (Pathian biak) hi Pathianin mihring a siam chhan niin an ngai a. Mihring chakna leh duhna hrikthlakna emaw phuhhrukna mai ni lovin, Pathian ropuina puanchhuahna leh a hmangaihna chhan letna a ni. Westminster Thuinchhanga zawhna hmasa ber chu, Pathianin mihring a siam chhan hi engnge ni? tih zawhna hi a ni a. A chhanna chu, Pathian chawimawi leh kumkhaw tlai tluana amah nena inpawl hi a ni, tih a ni. Tawngkam danga kan sawi chuan, mihring dam chhan ber chu Pathian biak, tih hi a ni. A thil siam tlawm tak mai kan ni tih hriaa, min siamtu leh min tlantu Pathian hmaa kuna, inngaitlawm leh thuhnuai rawl tak chunga Pathian hi fak leh chawimawi tur kan a ni.

Calvin-an Pathian hriatna hi Pathian inpuanna avangin mi zawng zawngin an nei thei vek, tiin a zirtir a. Pathian inpuanna vanga Pathian hriatnain a nghawng chhuah chu Pathian biak hi a ni, a ti.18 Sakhaw hrang hrangte hian leilunga Pathian inpuanna avangin engemaw chen Pathian hriatna hi nei vea ngaih a ni a. An sakhaw biakna thilte hi chutianga Pathian hriatnain a rah chhuah ni ve bawk chu nia ngaih a ni. Chutianga sakhaw dang betute mahin Pathian biakna rilru an put chuan, Isua Kristaa Pathian inpuanna famkim leh vawrtawp dawngtu, Pathian ropuizia leh a hmangaihna thukzia hretute tan Pathian biak, amah fak leh chawimawi hi tihmakmawh a ni.

Reformed leh Presbyterian hote hian Pathian biak hi Biakinah chauh ni lovin, nitin nun leh hnathawhah te tih tura ngaiin, an inzirtir a. Saptawnga ‘Work is worship’ an tih ang deuh hian taima taka hnathawh chen hian Pathian biakna, a hnena lawmthu sawinaah an ngai nghe nghe a ni. Chutianga Pathian khawngaihna leh hmangaihna an chhan letna chu Sociologist hmingthang Max Weber-a’n Calvin- a zirtirna zuitu Reformed hote leh Presbyterian hote an changkan bikna chhan niin a ngai a ni.
Westminster Thurin an siam tuma Pathian biak Inkhawm hruaina (Directory of Public Worship) an siamah ahuhova Pathian biak hi Pathian hmangaihna chhan letna a nih thu tarlan a ni. Ringtute hi a huhova inpawl khawmnaah tel theuh tur a ni a. A huhoa Pathian biak hi Pathian chawimawina leh a hmangaihna chhan letna a nih bakah, ringtute intihsawt tawnna tha ber leh rinnna kawnga thanlenna siamtu pawimawh ber pakhata ngaih a ni bawk a.19 Taksa leh thlarau lama mamawh inphuhhruksakna atan te, unau anga kan inhmangaih tawn theihna tur te, rinna chhungkua kan inpumkhat theihna turin a pawimawh. Heti taka a huhova Pathian biak hi a pawimawh rualin, Presbyterian inkaihhruainaah ringtute hi a mal pawha Pathian be thin tur te, chhungkuaa mahni inlama Pathian biakna maicham hung thin tura zirtir kan ni.

Kohhran siamthat hunlai khan a huhova Pathian biak hi Pathianniah tum thum zing, chhun leh tlaiah an neih thin a. Hapta karah pawh mipuite khawsak dan leh remchan dan azirin an nei bawk thin a ni.
Welsh ram Kohhran hian Pathian niah inkhawm vawi thum an neih bakah, Nilai leh Inrinni tlaiah an nei a. Tuna Mizorama kan inkhawm ang deuh bawk hian inkhawm hun bi fel tak an nei thin. Calvin-a hun laiin Pathianni apiangin vawi thum urhsun takin an inkhawm ziah a, thlakhatah vawi khat tal Lalpa zanriah an kil ho thin. Tunlaiin ram changkang Scotland leh England ram angah te khuan Pathian biak inkhawm hi Pathianni zing karah Pathian biak inkhawm tum hnih tum thum an nei a, tlai lamah pawh inklhawm an nei bawk thin. Kohhran miten a remchan dan angin chungi inkhawmah chuan an tel thin. Pathianniah inkhawm tum khat emaw tal chu Pathian thu zirhona atan an hmang bawk thin. Ram leh mihring khawsak dan hian inkhawm hun leh kalhmang a hril thui hle.

Westminster thurin leh Presbyterian thurin hrang hrangin Pathian biakna hmanrua a sawi tlangpuite chu Pathian thu chhiar leh hril, a mal leh a huhova tawngtai, a huhova hla sak te hi a ni a. Calvin-a hunlai atanga Reformed leh Presbyterian Pathian Biak Inkhawm Kaihruaina (Order of Service) –ah thilpek lakkhawm leh hlan te, thupuan te hi Pathian biakna thil paiwmawh taka chhiar tel a ni bawk a. Tawngtaina chi hrang hrang, lawmthu sawi tawngtai (prayer of thanksgiving) te, sual thuphachawi tawngtai (prayer of confession) te, midang tana tawngtai (prayer of Intercession) te neih a ni thin a. Heng tawngtaina chi hrang hrangte hi inkhawm tantir lamah te, a laihawlah leh a tawp lamah te neih thin a ni. Pathian fakna hla sak hi mipuiin Pathian inkhawma chanvo an neih ve awm chhun a nih avangin hla hi inkhawm tan hnuah pathum aia tlem lo sak thin a ni. Bible chhiar leh Pathian thu hril hi hi ngaih pawimawh ber a ni a. An ngaih pawimawhzia lanna chu Biakin tam berah pulpit hi a laiah hun a ni.

A huhova Pathian biak inkhawm hi hmun tam takah inkhawm hruaina fel tak hmangin urhsun takin an kaihruai a. Kohhran siamthat hunlai atangin ‘Thu sawm pek’ hi Pathianni inkhawmah sawi rual emaw, chham rual emaw a ni deuh ziaha, Lalpa tawngtaina/Lal tawngtai/Lal biakna hi vawi khat emaw tal sawi rual thin a ni bawka, malsawmnain inkhawm hi Pastor-in a tihtawp thin a ni. Inkhawm hun chhung rei lam hi darkar khat atanga darkar hnih chhung a awh deuh ber thin. Reformed leh Presbyterian Kohhran Pathian biak inkhawm hi urhsun (solemn) taka kaihhruai a ni tlangpui a. Amaherawhchu, America ram hmun thenkhatah te leh South Africa ram hmun thenkhatah erawh lam leh taksa chetnate te hian hmun a chang tam ve hle.. Scotland ramah khuan Pathiannia inkhawm tan dawn apiangin Pastor leh Upaten Bible kengin procession kawngka pui atanga puilpit bul maicham thlengin an neia, inkhawm an tan zui nghal thin. Inkhawm ban veleh pulpit atangin kawngkapui thlengin Bible keng chung bawkin procession an nei leh ziah thin a ni.

Sacrament pahnih – Baptisma leh Lalpa Zanriah te hi Thuthlung Thar hun atangin Pathian biakna thil serh pawimawh berte an ni.20 Kohhran siamthat hun hma lama Sacrament pasarihte kha vawiin thlengin Catholic Kohhran leh Orthodox Kohhrante hian an la chhawm zui zel a. Heng zingah hian Baptisma leh Lalpa Zanriah te chauh hi Lal Isuan Kohhran thlarau lam chawmna tur leh amah kan biakna hmanrua atana a siam a ni tih Luthera leh Calvin-a te khan an pawm a. Reformed leh Presbyterian Kohhran huang chhungah Protestant Kohhran pawl dangte ang bawkin Pathian biakna thil serh pawimawh ber a ni zui zel ta a. Nemnghehte chauh lo chuan Baptisma leh Lalpa Zanriah Sacrament-te hi khawih phal a ni lo.
Baptisma hi Krista nena kan inzawmna te, Thlarau Thianghlim zara piantharna chhinchhiahna leh nemnghehna a nih rualin, Lalpa hnena kan inhlanna thiltih a ni bawk.Kohhrana inlawmluhna a nih bakah khawngaihna thuthlung an chan chhinchhiahna leh nemnghehna a ni. Miin baptisma hi a chan tawh chuan chan nawn tawh loh tur a ni. Baptisma hi Krista mi kan nihzia chhinchhiahna a ni a, vawi khat chauh chan tura ngaih a ni. Nausen baptisma (Infant baptism) hi Thuthlung Thar hunlai atanga Kohhranin a kalpui thin a nih avangin kalpui chhunzawm zel a ni a. Ringtu nu leh pa kara piang nausente chu Pathian mi an nih chhinchhiahna hi pek ve ngei ngei tura ngaih a ni. Nausen emw puitling emaw baptisma chang tawhte chu Thlarau Thianghlim zarah Pathian khawngaihna chang tura ngaih an ni bawk.

Lalpa zanriah hi Pathian khawngaihna leh thatna ringtuten an dawnna hmanraw pawimawh tak a ni. Hming hrang hrang puttir a ni a. Inpawlna thianghlim (holy communion) tih te, lawmthu sawina ruai (eucharist) tih leh Lalpa zanriah (Lord’s Supper) tihte hi Reformed leh Presbyterian Kohhranten kan hmang deuh ber. India ram Presbyterian Kohhran chuan Lalpa Zanriah hi Krista thihna hriatreng nana chhang leh uain chanho hi a ni a, ringtuten Krista thihnaa hlawkna an chan chhiahchhiahna leh nemnghehna a ni tiin a hrilhfiah a.21 Kohhran hoten Isua Krista
leh a inhlanna kan pawmzia te, kan hlawkpuizia te, a rawngbawl tura kan inpek zelna te, amah kan pawlna leh mi dang nena kan inpawlnate entir nan Lal Isua lo kal leh hma loh zawng chan ho thin tur tih a ni a. Van Kohhran, kan hmangaih kal hmasate zawng zawng nen pawha Thlarau Thianghlim awmpuina azara nung kan inpawlna ni bawka ngaih a ni. Westminster Confession-in Lalpa zanriah hi Krista thihna hriatrengna leh ringtuten a thihna avanga hlawkna kan chan chhinchhiahna leh nemnghehna a nih thu a sawi a. Chubakah a rawngbawl zel tura inpekna leh amah leh ringtu dangte nena inpawlna a nih thu puanchhuah a ni bawk. Thlarau Thianghlim puihna azara nunga Krista nena inpawlna a nih thu hi Calvin-an a ngaih pawimawh lai tak pakhat a ni a. Lalpa zanriah sacrament-ah hian rinna taka changtuten Thlarau Thianghlim tanpuina azarah Krista nena inpawlna ataka chan theih a ni.

Baptisma leh Lalpa Zanriah Sacrament Inkhawm hi Kohhran Inkhawm pawimawh leh urhsun ber anih avangin Kohhran mite tel vek tura beisei a ni. He Pathian biak inkhawm urhsun tak neih tum hian Tirhkohte thuvawn emaw Nicea thuvawn emaw dinga sak emaw sawi rual emaw a ni thin. Geneva Kohhran a enkawl lai khan Calvin- an Lalpa Zanriah hi Pathianni Inkhawm apiangin vawi khat chu kan hre thei awm e. Protestant Kohhran zingah Presbyterian Kohhran Pathian thu kalpui dan hi Bible zirtirna nen a kal dun tha hlea sawi a ni a. Bible thuneihna kan pawm dan leh sawifiahna te pawh hian belhchian a dawl hlea ngaih a ni. Trinity thurin kan pawm dan te, Isua Krista leh a hnathawh kan zirtir dan te, Thlarau Thianghlim leh a hnathawh kan zirtirna te hi Bible zirtirnaa innghat a ni a. Kohhran leh a rawngbawl hna kan zirtir dan leh kalpui dan pawh hi him tawka ngaih a ni a. Chanchin Tha hril kawngah leh Kohhran inpumkhatna lamah hmasawnna tur tam tak la nei mah ila, Pathian khawngaihna leh a awmpuina kan dawng hle a ni.
Hringtu Kohhran thurin lama Pathian lalzia leh chungnunzia a bik takin ruatlawk thurin an lo kalpuithin dan erawh hi chu vawiin thlengin dawnsawn thiam a har deuh a. PCI Thurin Sawm thlanchhuahah langsar takin puanchhuah ni lo mahse, Westminster Thurin leh Welsh Thurinah hmun pawimawh tak a luah avangin hlamchhiah theih a ni lo va. Bible zirtirna a nih avangin thlauhthlak theih a ni bawk hek lo. Pathian lalzia puanchhuahna a nih thu leh chhandamna hi Pathian khawngaihna a nihzia sawifiahna pawimawh tak a ni tih erawh kan chhinchhiah a pawimawh ang. Pathian biakna kan kalpui dan te khi Kohhran mite dinhmun leh mamawh ngaihtuah chunga kan kalpui thiam a pawimawh hle bawk a ni. Nakin hunlo awm zela tura kan kohhran kal zel dan tur ngaihtuahin naupang leh thalaite thlarau chawmna lam hi tun aia kan ngaih pawimawha, kan tihchak leh zual erawh a pawimawh hle. Presbyterian Pathian thu kalpui dan leh Pathian biak dan tlangpui kan sawi tak te khi khawvel ram danga Kohhran hote nena kan dinhmun leh mamawhte phuhru tura siam leh buatsaih a ni tih hria ila. Chu bakah kan thurin leh Pathian biak dan tam ber hi kum tam tak kal tawha mite taksa leh thlarau dinhmun ngaihtuaha siam a ni tih hre tel bawk ila. Hei vang hian khawvel ram danga rinnaa kan chhungte nena kan inpumkhatna tichhe chuang lova, kan Kohhran dinhmun leh mamawhte ngaihtuah chunga Pathian thu hi kalpui thiam kan zir erawh a tul a. Pathian biakna pawh tun aia Kohhran mite mamawh phuhru kim thei tur leh Pathian ropuina tur ngaihtuaha kan kalpui thiam a tul hle bawk ang.

A tawp berah chuan, Kohhran hoten Pathian fak leh chawimawi hi Pathian min kohna leh a duhzawng a ni tih hre thar leh zual ila. A ropuina tur leh a ram zauna tura a duhzawng kan tih theuh theih nan Pathian thu hi kalpui tum ila, Amah biakna pawh fimkhur takin I kalpui thn ang u.

Endnotes
1. India Ram Presbyterian Kohhran Dan Bu (Aizawl: SL &PB,  2016), p. 1

2.  H. Vanlalauva, Doctrine of God: John Calvin’s Doctrine of God with
Special Reference to the Indian Context(Delhi:ISPCK, 2007), p. 209.
3. Westminster Thurin,I.10 in Westminster Thurin leh Welsh Thurin.  Published by Calvin Study Centre (Aizawl: CSC, 2015) .Hereafter
cited as Westminster Thurin.

4. Institutes II.10.2
5.  George Timothy, Theology of Reformers (Nashville: Broadman
Pess, 1988), p. 308.

6. Institutes I.16.75
7. Institutes III.21.5
8.  H. Vanlalauva, Doctrine of God, p. 177.

9. Institutes III.15:1-6
10.  H. Vanlalauva, Doctrine of God, p. 208. Cf. Commentary on II  Timothy 3:16

11 Ibid., p. 173.
12Westmnster Thurin, IX:1,2
13Westminster Thurin, X:1,2
14 India Ram Presbyterian Kohhran Dan Bu, p. 3.
15 Institutes IV.14:2
16 G.S.M. Walker, “Calvin and the Church” in Readings in Calvin’s  Theology. Ed. By McKim (Grand Rapids: BakerBook House,
1984), p. 213.
17 InstitutesIV.20.2
18 Inst itutes I.3.1
19Westminster Thurin, XXVI, 1-3.
20 Westminster Thurin, XXVII, XXVIII, XXIX
21 India Ram Presbyterian Kohhran Dan Bu, p. 4.

GNOSTICISM

GNOSTICISM
(Gnostic zirtirna)

Gnostic zirtirna hi chi hrang hrang a ni a, hlawmkhat anga swifiah harsa tak a ni. Gnostic zirtirna kan han tih hian Gnostic pawl pakhat zirtirna kan sawi chauh  a ni fo. Gnosticism hi sakhaw hrang hrang zirtirna leh philosophy hrang hrang infinkhawm a ni a. He zirtirna hi Persia sakhua  Zoroastrianism te,  Babulon sakhua te,  Juda sakhua te, Grik sakhua  te  leh  philoshophy te leh  Kristian sakhua te aṭanga lo piang chhuak a ni a. Gnostic zirtirna hian Kohhran hmasate a tibuai rei hle. Kum Zabi Khatna aṭanga Kum Zabi Kua-na thleng khan Gual (tunlai – France) ran aṭanga Persia (Iran) rama Kohhran awmte hnenah harsatna a thlen a ni. Gnosticism  hi hnehin awm ta lo se la chu Kristian sakhua hi hetiangin a ding khaw chhuak lo vang.
Alexandria khuaa Kristian zirtirtu ropui tak Clement-a chuan Gnostic pawl hrang hrangten an hming an lo put dan chiang kuang deuh takin min hrilh a:
1. Pawl ṭhenkhat chuan an pawl din chhuaktute hming an pu a :
Simonians (Simon Magus-a zuitu pawl)
b)  Cerinthians (Cerinthus- a zuitu pawl)
c) Basilidians (Basildes- a zuitu pawl)
d) Valentinians (Valentinus- a zuitu pawl)
e) Marcionites (Marcion - a zuitu pawl)
f) Carpocratians (Carpocrates - a zuitu pawl)
2. Pawl ṭhenkhat chuan an pawl lo din chhuahna hmun hming aṭangin an    pawl hming an vuah bawk: Peratikoi
3. Pawl dang leh chu an thiltih leh an nun dan hmang aṭangin an pawl hming hi vuah an ni bawk : Encratites ( heng pawlte hi chuan taksa tihhrehawm leh insum lam an zirtir)
4. An thu zirtir aṭangin an pawl hming an pu bawk : Docetists (Docetists-ho chuan Isua khan taksa a nei ve tak tak lo a, taksa nei angin a lang mai chauh a ni tiin an zirtir ṭhin).
5. An thu uar bik leh an biak aṭangtein an pawl hming an pu bawk : Ophites (heng pawlte hi chuan Thuthlung Hlui a Pathian (Jehova})an paih thla a, Rûl (Ophis) chu mihringte chhanchhuaktuah leh tiêngtuah an pawm thung).
Heng lo pawh hi pawl dang an la awm hual a ni. Pawl hming hi anmahni invuah a nih leh nih loh a chiang lo. A tam berte hi chu anmahni dodaltuten an vuahsak a nih a rinawm. An hming a hran ang hian an zirtirna pawh a danglam a ni.
Gnostic pawl hrang hrangte hian zirtirna inang lo fe fe zirtir bawk mah se inan tlânna tak an nei vek a. Chuvangin an pawl hming ṭheuha koh ni lovin Gnostic pawlho tia hriat an ni ber. An vaiin GNOSIS (Hriatna) hi an chawisang em em vek a. chung  gnosis chu an zir avanga an neih a ni lo va, hriattirna an dawn avang emaw inlarna an hmuh avang emawa an neih a ni zawk a ni. An tan chuan  PISTIS (Rinna)chu hriatna  aiin a pawimawh lo zawk a; chuvang chuan an tan Pathian rin tih te hian awnzia a nei lo a ni. An gnosis chu sawi chhuah phâk rual loha ropui a ni, amah ringawt pawhin tlanna famkim a tling hial a ni. Valentinian-ho chuan gnosis chu kawng hnihin an hrilhfiah a:
i)gnosis chu chhung lam, mihring thlarau tlanna a ni a, taksa leh thil dang a tlan tel lo.
Ii)gnosis chuan zawhna reng reng chhanna a nei nghal vek a ni. Gnostic-ho chuan tutenge kan nih leh, eng anga awm nge kan nih tih te, khawia awm nge ka nih a, khawiah tak hian nge tihthluka kan awm tih te, tlan tawh mek kan  nih lai hian khawi lam pana hmanhmawh zel tur nge kan nih tih te, piantharna chu eng nge a nih chiah tih te hi an hre vek a ni.
Gnostic-ho chu thlarau mite an ni a, khawvelah hian taksa leh thlrau neia an lo awm dan an hria. Chung lam thlarau khawvel hmunah khian an awmṭhin a, mahse he sualna khawvel, ṭha leh ṭha lo hriatna hmunah paihthlakin an awm a. Vanneihthlak takin anmahni nihna tak inhriatna an nei leh thei hlauh va. Chu mi avang chuan khawvel aṭanga tlan chhuah an nih an hre leh a, an awmna chung lam van hmunah chuan kir leh mekin an insawi ṭhin. Khawvelah hian kan piang nawn leh a ni, an ti.
Engtinnge miin Gnostic a ni tih a inhriat? A inhriat miau avangin. Hriattirna emaw, inlarna emaw a dawn avangin ama nihna dik tak a hre thei a ni. Sakhaw dang  zirtirnaah chuan Pathianin dinhmun laili ber a chang a, Gnostic-ho erawh chuan Pathian aiin ‘Mahni’ an dah lal ber a ni.
Gnostic zirtirna tlangpui tawi tein lo chhui ila:
I. A bika inlârna :
Gnostic-ho chuan midang aia hriatna kimchang zawk an dawn chu an chhuang hle a ni. A bika in lârna an dawn ṭhin hi an phu vang ni lovin pek an nih vang a ni a. Pawl hrang hrangin chu inlârna emaw a bika hriattirna an dawn ṭhin lo kalna bul an sawi dan a dang. |henkhat chuan Krista hnen aṭnga dawngin an insawi a, ṭhenkhat dang leh chuan zirtirte pek angin an insawi thung. Engpawh ni se heng inlârnate hi tu hnen aṭang emaw chuan dawng vekin an insawi.
II. Pathian pahnih chungchang :
Pathian pahnih, a ṭha leh sual awmin an sawi a. Hei hi Gnostic pawl tinte zirtir dani. Pathian ṭha chu Pathian chungnung ber tiin an vuah, “Famkimna leh Ênna hmun (Pleroma) ah chuan a awm a. Pathian chu mi ṭha leh thlarau a ni a. Thil ṭha lo leh sual rêng rêng khawvel hmuh theih leh khawih theiha awm hi chu Pathian kut chhuak a ni thei lo a. Ani chu thlarau a nih avangin hriat phâk loh leh famkim a ni. Pathian dang leh chu hnathawktu (Demiurge) an vuan a. A chênna hmun chu sual leh thim lalna ram (Kenoma) an ti a. Khawvel thil hmuh theih leh khawih theih siamtu hi a ni. Ṭhenkhat chuan Pathian chhiahhlawh angin an sawi a, a ṭhen erawh chuan Pathian hmelma berah an sawi thung. Judate Pathian hi a ni e,” ti an awm bawk.
III. Isua Krista an rin dan :
Kristian Gnostic-te chuan Isua Krista chu chhandamtuah an pawm ve tho va. Mahse Krista mihringa a chan thu chu mak takin an zirtir. Anni tan chuan Isua Krista chu thlarau a nih avangin he khawvel sual hmunah hian a lo kal theiin an ring lo. Taksa dik tak pawh a nei lo a. Mahse mihring zinga inhriattir a ṭul avangin mihring Isua taksain a rawn inlâr tir a. Mihring Isua baptisma a chan lai khan he chhandamtu hi a lo chhuk a, krossa khenbeh a nih hma khan a chhuahsan leh a ni, an ti. An vaiin chhandamtu chu a piang hek lo va, a thi thei bawk hek lo, an ti.
IV. Mihring chungchang :
Gnostic-ho chuan mihringte hi pawl thumah an ṭhen hrang a. Hetiangin :-
i)Tisa mi
Ii) Rilrua hriat theihna nei mi
Iii) Thlarau mi
Gnostic-ho zirtir dan chuan Kristian tam berte chu a pawl hnihnaa mite khi an ni a, Ênna rama lut tura chiang sate chu Gnostic-hote chauh hi an ni. Khawngaihnain rilrua hriat theihna nei mite pawh tlema zâng chu an luh ve an beiseipui. Taksa thawhlehna hi chu Gnostic pawl zawng zawngin an ring lo.
V.  Pathian lehkhabu chungchang :
Juda Gnostic pawl dang zawng chuan Thuthlung Hlui hi an pawm lo. Thuthlung Thar an hman dan pawh Kristian hmasate nen an inang lo. Chanchinṭha bu-a Thuthlung Hlui thu sawi chhawnna lai apiang an paih vek a ni.
VI. Nun dan tur chungchang :
Khawvela nun dan tur thu-ah Gnostic-ho chu pawl hnih angin an kal a. Pawl khat chuan serh leh sâng an nei lo. Grik-ho zirtirna nen inan deuhna an nei. Tisa thilin thlarau nun khawih buai pha loin an ngai. Pawl dang leh chuan tisa nawmchenna lam rêng rêng an mal mâk vek thung. Nupui pasal inneih te an khap a, ei leh in tur lam thlengin an insum nasa hle a ni.
Gnostic zirtirnain Kohhran a nghawng dan :
Gnostic zirtirna hian Kohhran a tihbuai zual lai ber chu kum 135 aṭanga 160 vel lai kha a ni. Kohhran hruaituten namen lova an do avangin he zirtirna hian hma a sawn zel thei ta lo a ni. Kohhranin Gnostic zirtirna a do dan sawi i la.
He zirtirna dik lo hian Kohhran chu a thurin tichiang turin a nawr.
b) Kohhran chhung aṭangin Gnostic zirtirna dik lohzia tarlang tur leh rinna humhim turin mi ropui tak tak an chhuah phah. Ireneus-a te, Justin Martar-a  te, Tertullian-a te, Origen-a te leh midang tam takin Kohhran humin theih tawp an chhuah a ni. Lehkhabu tam tak an ziak phah a ni.
c) Gnostic zirtirtu Marcion-an Pathian lehkhabu a phuah khawm te leh Apokrifa lam lehkhabu tam tak a awm ṭanna chuan Kohhran hruaitute Pathian  lehkhabu-a pawm tur chin lehkhabute thlan felna kawngah a hmanhmawhtir.
d) Gnostic zirtirna chuan kawng tam takah Kohhran tibuai mahse, Kohhranho tifimkhurtu leh tipumkhattu a ni.

Source : Kohhran hmasa chanchin, Rev. Lalchhuanliana, Published by Aizawl Theological Collage, Aizawl. 1979

THUPUI HAWNGTU (Nilai & Beihrual)

THUPUI HAWNGTU
K. Lalfakawma

Mizoram Synod hnuaia kohhranhote hian Kohhran Pathian Biak Inkhawmah hian Thupui hawn leh sawihona neia  hun hman hi kan kalphung pakhat a ni mek a. Chu hun chu Nilai zan leh Beihrual Thupui kan zir zan hian kan hmang tlangpui ṭhin a.

Lectern aṭanga thupui hawngtu hi ṭawngṭai ve tur nge ṭawngṭai loh tur tihah hian thupui hawngtute an buai ve viau ṭhin a lo ni a. Hemi chungchanga kan kohhran hruaitu hmasaten min lo kalpui tawh dan hi tlem sawi kan tum ang a.

Mizoram Synod hnuaia kan Kohhran kalphung chhui nasa leh ziak loh dan tih lehkhabu hial ziaktu Rev. Z.T. Sangkhuma(L) chuan Kum 2011-a Ziak loh Dan lehkhabu a siam phek 13-naah chuan hetiang hian thupui hawn dan chungchang  a lo ziak a. "Thupui hawngtu hian tih dik loh an nei fo mai. Thupui hawng tura ruat ni si, ṭawngṭai hauh lote, Thupui hawngtuin sawi belh hlek lova a chhiar chhuah ringawtte hi a dik lo. Thupui hawngtu chu a tir lamah emaw, a tawp lamah emaw a hun hman dan chu ṭawngṭaiin a titawp thlap tur a ni," tiin a lo ziak a.

Heta ṭang hian Tun hmaa Nilai zan leh Beihrual thupui hawngtute lo tih ṭhin dan thui tak min hriattir ngei niin alang. Kan senior Minister, Presbyterian Kohhran Kalphung tuipui em em maiin khitiang tak mai a, Nilai zan thupui hawngtute ṭawngṭai tura a lo ngai nghet a nih chuan thupui hawngtute ṭawngṭai hi kan kalphung pangngai chu a ni zawk mai lo maw tih hi a ngaihtuah theih mai awm e. Kan Pastor-te pawhin min lo kalpui tawh dan kha a inang vek lo niin alang. Amaherawh chu kan Senior Minister ten hetianga ziak meuha an lo dah a nih chuan Nilai zan thupui hawngtute ṭawngṭai ngei hi kan kalphung a lo ni zawk em aw tiin a ngaihtuah theih awm e.

Pathian biak inkhawm hruaina bu thar berah hi chuan Thupui hawngtu chu a ṭawngṭai tur a ni tih a awm lova. Hetiang hian a inziak a, "Thupui hawngtu chuan kaihhruaina chhiar chhuakin, a pawimawh lai sawi zau thei se," tiin a  inziak a.

Rev. Z.T. Sangkhuma  ngaihdanah khian Kohhran Pathian Biak Inkhawma mipui hmaa ding chhuak meuhva chanvo neitu, thua rawngbawltu leh kohhran chawmtu pawimawh tak  chu ṭawngṭai ngei tura ngaihna lian tak a awm ngei niin a lang.

Hemi chungchangah hian kei pawhin kan Synod hnuaia kan Minister senior pensioner pali ka zawt a. ka zawh zinga pathumte hi chuan ṭawngṭai turah an ngai a. Pakhat chuan Inkhawm hruaina buah hian a awm lo bawk a, a duh ṭawngṭaia, a ṭul ti lem lo chu an ṭawngṭai kher lo a nih pawhin a pawi vak lem lo ang tiin min chhang bawk a. Zawt zau zel ta ila engtin nge min chhan zel ang tih erawh hriat a chakawm khawp mai.

Mizoram Presbyterian Kohhran Pathian Biak Inkhawmah hian chanvo changtuten kan hmaa ṭawngṭai an awm avanga ṭawngṭai tawh loh mai hi kan kalphung chu a ni chiah lo. Call to Worship-ah hruaitu a ṭawngṭai ngei ngei a, hruaitu a ṭawngṭai tawh avangin ṭantuin kan hruaitu a ṭawngṭai tawh avangin ka ṭawngṭai tawh lo mai ange kan ti ngai lova.

Inkhawm hruaitu phei chuan mi dang a sawm loh phei chuan thawhlawm awm zanah phei chuan thawhlawm hlan nen vawi hnih a ṭawngṭai ngei a ngai ṭhin. Hruaitu ngeiin mi dang sawm kual lova thawhlawm a hlan ngei hi kan kalphung  pangngai zawk niin a lang bawk.

Thuhriltu pawh thua Kohhran chawmtu atana serh hran a ni a, Bible chhiar bakah ṭawngṭai ngei hi kan tihdan pangngai niin a lang. Inkhawm hruaitute, ṭantuten an lo ṭawngṭaipui tawh a nih pawhin Thuhril hmaa ṭawngṭai ngei hi kan kalphung pangngai niin alang.

Kan kohhran pakhata thupui hawngtu pakhat chuan thupui a hawn dawn hian a ṭawngṭai ngai lova, "Chairman leh ṭantu an ṭawngṭai tawh thova, ka ring nghal mai ange," tiin a thupui hawn hmain a sawi ziah ṭhin a. Miin an ngai ho angreng ṭhin khawp mai.

Kohhran Pathian biak inkhawma ṭawngṭai hian  kan chanvo leh mawhphurhna kan ngaihhlut leh ngaihhlut loh dan thui tak a hriat theih niin a lang bawk.

Ṭawngṭai hi Presbyterian Kohhran hian kan ngai pawimawh khawp mai a. Tihtakzetna, Urhsunna, Puithuna a keng tel a. Kohhran pawl dang ṭhenkhat anga mi thiamte phuah sa ringa chham mai ṭhin kan ni ve lova. Rilru tak tak hmanga ṭawngṭai ṭhin kohhran kan ni a. Ṭawngṭai hi Pathian nena kan inzawmna pawimawh tak a ni a. Kan thu zirte sawtpui nana kan hman theihna turte, kan hriatthiam loh kan hriat fiah theihna tur te, thlarau lamah sawtna leh ṭhanlen nana kan hman theihna tura Pathian ṭanpuina kan dilna hun a nih avangin ṭawngṭai hi chu kan ngaipawimawh reng tur a ni ang.

Inkhawm hruaina bu lamah hi chuan thupui hawngtute an ṭawngṭai ngei tur a ni tih a awm lo ngei mai a. Chutiang bawkin Thuhriltute pawh an ṭawngṭai ngei tur a ni tih a awm chuang lova, a tlangpuiin thuhriltute chu kan ṭawngṭai zel thova. Pulpit-a din chhuah hnua ṭawngṭai ngai lo pawh an awm thova. Thupui hawngtute hi Thuhriltu tih lovah chuan Kohhran Pathian Biak Inkhawma Thua rawngbawltu pawimawh tak, thua kohhran chawmtu pawimawh tak an ni a. Hetiang taka rawngbawltu pawimawh te hi chuan kan mawhphurhna pawimawh zia leh zahawmzia kan hriatna aṭang chuan Kohhran Pathian Biak Inkhawm urhsun taka kan tih awm leh awm loh hi chu kan hrethiam mai awm e.

Monday, 6 November 2017

NANGMAH ANG VEK NI TA SE

Group pakhata zawhna pakhat ka hmuh hmangin keimah chu ka inzawt a. I lawina kohhran chu nangmah ang vek ni ta se, in kohhran chu engang chiah nge a nih ang? tih hi a ni.

Keimah ang vek an nih a, kan kohhran dinhmun tur ka han mitthla chuan kohhran chu a nasa lo hle mai. A tlusawp titih deuh dêr mai. He zawhna darthlalang ațanga ka inen hian ka tê zual chawpchilh nghal rawih rawih mai. He zawhna thuziak hma a han din chhin chuan hawi chhuah ngamna chi a nilo thei hial mai.

Mahse, Pathianin theihna leh thiamna apek țheuhte Lalpa kohhran tana an inpekna chu Pathianin mal a sawma kohhran a lo ropui mai a lo ni tih hi kei, kohhran tana hnemhnanna neilo, inkhawm ve thei sawih sawih chauh hian ka ngaihtuah rauh rauh țhin.

I lawina kohhran chu nangmah ang vek ni ta se la, in kohhran chu engang chiah nge a nih ang?

Sunday, 5 November 2017

KJV LEH BSI BIBLE

KUTZIAKBU  HLUI “B” leh “ALEPH”  CHHUINA   (Chhiar peih tan)

Thanhlira, 9436360646 &
B. Lallianthanga, 9402196757

            Wescott-a leh Hort-a te theory zuitute ṭanchhan kutziak bu hlui (manuscripts) te chu B leh Aleph hi an ni deuh ber a, Aleph chu Codex Sinaiticus a ni a, B chu Codex Vaticanus a ni a, Vatican Library-a awm a ni. Hengte hi hawrawp inzawm veka ziah (uncials) an ni a, kum zabi 4-na (A.D. 350) lai vela mi nia rin an ni.

Sinai Manuscript (Aleph) hi Sinai tlânga St. Cathrine Monastery a awm puithiamhoin thlasik meilum ai nana (waste basket) an lo dah khawm mai mai, phek 129 emawa chhah a ni a. German mi Tischendorf-a chu theology lama liberal (rationalist) ni mahse, Grik text bu hlui dapkhawmtu a nih ve ṭhin avangin Sinai tlânga puithiamte awmna monastery ami chu tuah ral mai mai ai chuan leiah a dil a; mahse a ngaihhlut leh huam dan an lo hmuhin engemaw tak a nih dawn hi, tiin, tuah ral mai tura an hnawl tawh mah nise, chuti maia pek an phal ta lo va, an indawr fe hnuah chuan phek 43 chu a leisak thei ta  hram a ni.
Tischendorf-a chu lawm em emin a haw ta vang vang a. Grik Bible a lo edit tawh sa chu a thil lei thar kutziakbu hlui corrupt tawh hmang chuan a edit ṭha leh a, hmun tam takah a tidanglam ta bawk a ni.

Tichuan, tun laia mithiam tam takin Grik mss hlui leh rintlak leh ṭha bera an ngaih “B” leh “Aleph” chungchanga Tischendorf-an report a pekna chu Cecil J. Cater-an, The Oldest and the Best Manuscripts-How Good are They? tia lehkhabu a ziahah chuan, hmun “15,000 tih danglamna a awm” tih a hmu chhuak. Chutiang a nih chuan, atir bera Bible ziaktute ziah ang ni tawh lova, hmun 15,000 laia tihdanglam tawh Bible chu rinchhan tlak a ni thei tawh dawn em ni? Chu chang ni lovin, he B leh Aleph te hi Thuthlung Thar (NT) pumah hmun 17,000 velin an inang ta lo a. Liberal theologian ṭhenkhatin, ‘Bible khawih chingpen a awm lo, danglamna tlemte chauh a awm, an ti tih hi, United Bible Society leh kan BSI innghahna chu a lo ni ta a, a vanduaithlak kher mai.

Historical evidence 37 meuhva text issue chhuitu Grik leh Hebrai professor D.A Waite-an, B leh Aleph te Sinai tlâng puithiamhoin an dah vel mai maina chhan a chhui chhuah dan hi ngaihnawm takin a ziaka, a tawi zawngin sawi ila,“He kutziakbu hlui neitute hian mi kalsualten an khawih chingpen tawhzia an hre chiang em em a; Wescott-a leh Hort-a te innghahna B leh Aleph hi a hlui ber leh ṭha ber an ni awzawng love, kum hei leh chen him piala a lo la awmna chhan hi kohhran hmasaten hman tlak lohva an ngaih avangin an lo hman lohva, an lo hnawl avang te, rinna lama kalsualte khawih chingpen tawh a ni tih an lo hriat avanga an hluihlawn tawh avang te, an lo dah ṭhatna Aigupta ram sik leh sa, boruak awm danin a vawn him vang chauh a ni tih hi zirtute hmuh dan a ni; kohhran hmasa berte khân lo hmang ta se, an chhe vek tawh zawk ang” a ti a ni.

A vanduai thlakna lai ber chu Westcott-a leh Hort-a te chuan heng corrupteh text B leh Aleph aṭang hian Bible thar an rawn duang chhuak ta a, chuta ṭang chuan modern version chi hrang hrang a lo piang ta a ni.

Hort-a Thuhmahruai  Vâkvai
Kan tarlan fo tawh Hort-a hian Grik Bible Thuthlung Thar 1881 kuma an chhuah thuhmahruai a ziahnaah chuan tihian a sawi, “B leh Aleph te pahnih hi an inang a nih chuan dikah ka pawm a; an inan loh erawh chuan B nena inang manuscript dang pakhat ka hmuh theih hunah, chu chu dikah ka pawm leh ang; tichuan B nena inang manuscript dang ka hmu lo a nih chuan B chauh hi a tawkah ka ngai mai ang,” a ti a.

Heta Hort-a thuhmahruai nuihzatthlak tak hi, a awmzia chu, B hi a duh zawka a thlang sa diam tawh tih chu a chiang reng a. Mahse B a dik zawk tia nemnghettu text dang reng reng a awm chuang lo tih hi Hort-a ṭanchhan rintlak lohzia tifiahtu-ah a lo ṭang ta. Hort-an B kher kher a Sahuai thing vawn tlatna chhan zawk chu German rationalistic philosophy-in a bual-ât tlat tawh vang a ni ber.

German liberal theologian J.J. Griesbach [1745-1812] leh a thurualpui mi pathum theory vawrh chhuah chu: ‘A hlui ber, A har ber, A tawi ber,’ tih hi kutziakbu hlui ber ni turin ngaihdan an chher chhuak a. Chu theory chu a hnua Bible critics-ten Luka ziak ai pawha rintlaka an ngaih a lo ni ta. Chu theory chuan Hort-a leh Westcott-a te leh an ṭhuihruai liberal critics (theologian) te rilru a bual-ât tawh tlat avangin Hort-a te ṭhian dunin thiamna lama a zah em em, an hun laia scholar ropui ber: F.H.A. Scrivener, John William Burgon, Edward Miller, Herman Charles Hoskier leh an ṭhian tam takin Hort-a te hi an theory rintlak loh chungchangah an zilh ṭhin a, ṭawngkam na deuhte pawhin an khak bawk ṭhin.

F.H.A. Scrivener, John William Burgon-a ho zilhhauna hi Hort-a te khan an chhanglêt ngam hauh lo nain, an theory kha a dik emaw, dik lo emaw, an lo vuan nghet laklawh tawh si a, an hnungzuitu tam takin dik emaw tiin an lo lachhawng ve zel bawk si nen, inhnuhdawh a rem tawh si lo va; ngawihah an chuh ta ringawt mai a ni. A vanduaithlakna lai ber erawh chu, Hort-a THUHMAHRUAI vâkvai chu UBS leh kan BSI te innghahna thuhnara a lo chang ta hi a ni.

Kan thil chhui mêk nen a inkaihhnawih tlat avangin kan Mizo Parallel Bible thuhmahruai pawh lo en ve ila:
Khawvel pum kohhran chanchina la awm ngai miah lo, dawt hmanga, “Syrian Recension” emaw “Lucan Recension” ti zawnga Khawvel pum kohhran zawng zawng bumtu, Hort-a’n  nemnghettu nei lo thuhmahruai a ziah pawh innghah nan kan hmang duh a nih chuan, Mizo Parallel Bible (PB) thuhmahruai hi zawng, khawvel huap Biblical scholar te research-a innghahna nghet tak nei chungin a thuhmahruai a ziak a ni a; hei, kum khat chuang zet a lo ni ta; tun thlengin a sawiseltu leh dotute hian he thuhmahruaia point te hi an la let-thla thei chuang lo a nih hi maw! Ṭan rawn la leh deuh teh se tih hi kan cho letna a ni e.

Khawvel ram hrang hranga Zo hnahthlak kohhran tam takte pawhin PB hi an hmang deuh vek ta, a bikin USA, Canada leh Asia khawmual ram tam takah te hian. Social media leh Facebook velah te pawh Zoram khawvela Zo hnahthlak group mail zawng zawng deuh thawah an pu darh nasa a. Hmanni lawkah pawh Rangoon Mizo (Chin) Society Fellowship-ah pawh kohhran hruaitu zawng zawng chuan PB hi an lei deuh vek tawh, tih chanchinte kan lo hria a ni.

Zomi Tapong ṭawng leh Hakha tawnga KJV letlingtu phei chuan PB hi an entawn ber a ni ta. PB duhawmzia hahipin Zomi (Chin) international-ah an lawmzia an au chhuahpui thawm a ring hle a, Zo hnahthlak Bible college tam takah chuan PB thuhmahruai phei chu history zirnaahte an hmang nasa tawh bawk.

Tichuan UBS leh BSI te ngaihsan em em Wescott-a leh Hort-a te ṭanchhan B leh Aleph te hi kutziakbu hlui ber an nih lohzia chu, kohhran pâte lehkha-thawn kan ziah tawh tamtak zinga pakhat Ignatius-a kha A.D 110-ah a thi a; a lehkha ziahnaa a lo hman Bible bung leh châng te chu Received Text/TR (KJV bulpui) ami vek an lo ni, tih pawh kan tarlang leh hram ang e.

Textus Receptus/TR  Ve Thung

He TR (KJV bulpui) hi Grik text dang zawng zawng aia a rinawm zawkzia chu, Grik text dang hi chuan sâp ṭawnga an lehlin hian thumal 288 lai hi thil buaithlak tak tak a awm tlat mai a; felfai taka lehlin a ni thei ngai meuh lo. Chutih laiin he TR-ah hi chuan thumal buaithlak a awm ve miah lo hi thil mak tak zawng a ni ngei mai. Grik Text dang zawng zawngah chuan hmun 400 laiah kan Lalpa chawimawina hi an hmaih bâkah Pathian hming ngei mai hi 210 laiah an hmaih bawk; hmun ṭhenkhatah chuan Pathian hming an hmaihna hi pawi lutuk loahte pawh a ngaih theih a; mahse hmun zahnih (200) zet han hmaih hi zawng Pathian pawisawina lian ber a ni hial awm e.

Kohhran pawisawi kan hlauh em em lain, kan Bible hman mêk ṭhenkhatin Pathian pawi an sawi natsatzia hi text issue debate-in haichhuah a tum ber chu a nih vangin chu tak mai chu kan han tarlan ṭhina chhan tak pawh a ni; fimkhur hle siin, kan khúr (Bible) erawh a fimlo thei tlat. Tui-nunglui fimtakin HIV pungchho zel hi tidam mawlh rawh se.

Bodmer Papyri (papyrus 66)-ahte pawh TR (KJV bulpui) Byzantine chhung thu hi a ṭhen a zâr chauh ni lovin tam tak a lo ni zawk. Chu chang ni lovin  Papyri  45, 46, 66, 75 te pawhin TR (Byzantine) hi an thlawp vek a ni, tih thu thlengin khawvel huapa mithiam ropui Bruce M. Metzger-a (liberal-ho ngaihsan em em) ngei pawhin points 23 laiin a tarlang ta hial mai le.##

KING JAMES VERSION NGE MODERN VERSION.

By Thanhlira, New Secretariat Complex, 9436360646

Apostol Petera leh Johana te hun laia Juda sakhaw hruaitu lawk tak takte leh a fawng vuantute khan Pathian Lehkhabu Thianghlim chu a nihna ang taka an pawm loh avangin, Petera leh Johana kal tlanga Pathian hnathawh ropui kha nasa takin an dodal a. An Bible tanchhan leh an sawite kha “Keini pawhin kan hnial thei si lo” an ti a. Chu chu hre reng mahsela, anmahni aia lar tur leh mipui hnena thu tak hrilh thei zawk turte chu dodalin, “Isua hminga thu sawi tawp loh tur leh zirtir tawp loh tur an ti tlat a.” Nimahsela, Petera leh Johana khan, “Keini zawng thil kan hmuh leh kan hriatte kha sawi lovin kan awm thei lo,” an ti a. (Tirhkohte 4:13-20)

Thuthlung Hlui Hebrai tawnga ziak chu B.C 250 vel khan Greek tawngin an letling a. Chu chu Septuagint an ti a. Chu chu a tirah chuan, Helenistic Jews chhiar atana an tih deuh bik a ni a. Chutia tawng chi hniha Pathian Lehkhabu Thianghlim chu ziaka a lo awm avang chuan, Pathian Thu hriatna chu hnam hrang hrang zingah a lo darh zau ta hle mai a. Chu chu Pathian duh dan a ni a.

Tawng chi hrang hranga Bible siam chhuah a lo nih dan: Pathian Lehkhabu Thianghlim Greek tawnga kut ziaka an lo dah (Manuscripts) hmuh theiha la awm mek chu Volume 5225 a ni a. Chung zinga 45 chu kimchang lo tak an nih avangin, Minority Text an ti a. Inang tlang deuh thup 5180 chu Majority Text an ti a. Bible letlingtuten Sources hrang hrang an neih avang chuan 18th Century A.D atang daih tawh khan thu inchuh leh ngaih dan inpersan a lo awm tan tawh a. Inhnialna nasa tak rawn tichhuaktute zingah chuan, mahni ngaih dana New Testament rawn ti chhuak ve ringawt tu, Westcott & Hort-a te chu a hnar kaitu an ni a. Anni pahnih kha Church of England emaw, King James Versions 1611-a an lo tih chhuah tawh, kum 270 tal tap, khawvelin Pathian thawkkhum Bible tia an lo pawm tawh Revised tura tih an ni reng reng lo a. Chuti chung chuan, King James Bible leh a dang dang entawn tho siin, (Revised Version) New Testament chu 1881 khan an rawn ti chhuak ve thawr mai a. Chu tak chu Bible translations tih chingpenna lama a Kaikuang tak chu a ni.

Thil duhawm lo tak mai chu, Westcott & Hort te thian dunin 1881-a Revised Version an rawn tih chhuah khan, New Testament bikah hian thu mal 887 an paih a. 1952-a Revised Standard Version an rawn tih chhuah khan, New Testament ringawtah thu mal 1716 vel an paih leh ta cheu mai a. Chu chu khawp kham lovin, 1995 chho a New Revised Standard version an rawn tih chhuah lehah khan, New Testament ringawtah pawh thu mal 2922 vel an rawn paih ta a. NRSV-ah chuan, Isaia 7:14-a “Nula thianghlim chu a rai ang a,” tih te kha duh ta lovin, (Nula chuan nau a pai ang a) ti chauhvin an dah ta a. Chu mai chu a ni lo a, Thuthlung Thar kan chhiar chuan, Majority Greek Text leh King James Version-ah hian “Nula thianghlim” tih vawi 14 kan hmu ve ve a. NRSV erawh chuan, chung zinga 11 chu a paih hmiah a. Chu chu tunlaia Modernist leh Liberal Theologians hovin hum him tuma an buaipui luai luai chu a ni a. Zoram Kristiante hi kan harh a hun tawh takzet a ni.

Bible an lehlinna atana an sources a hran avang chuan, 18th Century A.D atang daih tawh khan King James Only tih leh Modern Versions based on Wescott & Hort tanchhana inhnialna chu a lo piang daih tawh a. Chanchinbu leh Magazines lamah pawh na tak taka inbeihna te pawh an lo ti chhuak thin a. Kohhran atanga mi nihna hlih sak emaw, inphuar zawnga an hrem erawh chu Mizoram Presbyterian Church bak hi an awm ka hre lo!

King James Bible tobul: 15th Century hma lam khan England lal reng rengin Bible lehlin an khap bur thin a. Chutiang karah chuan AD 1525 vel khan William Tyndale-an Thuthlung Thar chu English-in a letling a.  A bua chhuah a tum lai chuan, England lalin nasa taka a dodal avangin, German ramah a bibo a. William Tyndale-a New Testament tih chhuah tlemte chu AD 1526 khan England ramah tih thlen a ni a. England lal chuan, a Uisathiam rual (Tunlaia Scotland Yard; Metropolitan Police Service) ho ang maia thil zawn thiamho chu tirin, William Tyndale-a chu Germany ram atang chuan a mantir a. AD 1536 khan England ramah an hal hlum a; a thih hmaa a thu sawi duh ber an sawitir, tawngkam hriatreng tlak tak mai chu: “Lord, open the king of England's eyes.” “Lalpa, England lal mit timeng ang che,” tiin.

A tawngtaina chu Pathianin a chhang a. England lal, King James chuan Sap tawnga Bible lehlin a phal ta “Authorised” a. Chuta tang chuan, sap tawnga Bible lehlin khapna chu hlih a lo ni ta a ni. Khawvel pum huapa English Bible chhuak tawh zawng zawnga KIMCHANG BER leh Majority Text kher entawna ziak chu,  “King James Version” hi a ni tih chu khawvel ram tina Sap tawng hmangtute chuan an hre chiang em em a. King James Version hi tute pawhin rawn sawichhe mahsela, Bible Society hringtu leh The Gideons hovin Bible an sem tam ber a ni tih lo hre phawt ila. Mary Jones-in, “Thy word is a lamp unto my feet, and a light unto my path”  “I thu hi ka ke atante hian khawnvar a ni a, Ka kawng atan eng a ni,” tih thu a hriatna Bible pawh kha King James Version kher hi a ni a. Isaia 1:2 “Aw vante u, ngaithla ula, aw leilung, beng chhi rawh, LALPA chuan thu a sawi e: “Fanaute ka chawmin ka tiseilian a, ka chungah an hel ta si a,” tih ang maiin, Bible Society hringtu King James Version that zia leh kimchan zia chu bih chiang duh lovin, Modern Versions ziaktute chuan, an Bible entawn (Revised Version) aia kum 270 a upa lakah chuan an hel ta si a. Chu chu a bih chiang tute chuan pawi kan ti takzet a ni.
Mizo tawng hian 1959 khan Bible kan nei tan ve chauh a. Chutah chuan, KJV letling lovin, 1885 ami Revised Version leh 1952 a tihchhuah RSV, “Critical Texts” zawk chu an letling a. An entawnah chuan, Majority Text leh King James Bible Thuthlung Thara awm sa chang 13-16 an paih a. Chang 300 chuang an khawih danglam bawk a. King James Version hi Mizo tawnga hman turin Bible Society hian a la ti chhuak ngai lo a ni. Bible Society kut chhuaka Bible thu mal an paih fo zingah chuan, “Krista; thisen; Nula thianghlim; Isua; Chhandamna Ki; etc an ni.”

Mizo OV leh Mizo CL te entawn chu a vaia dik lo ni lovin, zaa 90 chuang mah chu King James Version zul zuia ziak an ni a. KJV a awm thin kha, NIV chuan chang 16 an paih (deleted) hmiah a. RSV hian chang 13 an paih hmiah bawk a. NIV leh ESV thu kim lohna hi Petera Lehkhathawn 1 & 2 thu zat vel a ni e, an ti hial a ni. BSI hian Mizo (Lushai) O.V leh Mizo (Lushai) C.L) a ti chhuak a.  An entawn hi Revised Version; Revised Standard Version leh New Revised Version leh an zawlpuite an ni a. O.V hian an entawn an sawi fumfe lo a. C.L hian Good News Bible / Today’s English Version / New Revised Standard Version an zul deuh a. An hotu pa ber erawh chuan, Hebrai leh Greek tawng chauh ena an lehlin niin min hrilh a. A letlingtute zinga a tam berte chu an la dam a. Hebrai leh Greek tawng chauh en a, Mizo tawnga Bible han letling tur chu an ni vekin ka hre lo!! BSI emaw, SYNOD emaw hian a khawi zawk hi nge kan rin tur tih min hrilh lo lehnghal a. A bu chhung thu leh tawng kau chheh hi a danglam tluan chhuak deuh vek a. Chu tak chu an kut chhuak pawm ti harsa tu a ni a. King James Version hi vawi 5 chuang revised tawh ni mahsela, Modern versions anga duhdah taka Bible thu mal leh chang 13 chuang paih an ching ve ngai lo a. A hun laia sap tawng tualleng ber zul zuia dah erawh chu an nei ve thin. (e.g Authorised King James Version leh King James Version thu mal hman an thlak danglam thenkhatte) (i) AKJV-vngodly- KJV-ungodly; (ii) AKJV-lewes- KJV-Jews; (iii) AKJV-borne againe KJV-born again (iv) AKJV-loued -KJV-loved.

New King James Version behchhana “Mizo-English Parallel Bible” kan lo nei ve ta hi kan hnam damna hnar a nih ka beisei ang bawka mi tam tak leh kohhran thenkhatten an lo lawm em em laiin,  Modern versions ngaisang tlat tuten dodal anga an lang tlat hi a mak lo e. “Setana meuh pawh eng tirhkohvah a insiam chawp si thin a,” tih a nih kha maw!

MIZO-ENGLISH PARALLEL BIBLE THAT BIKNA  ZIR CHIANG RAWH LE:

Mizo-English Parallel Bible: Genesis 22:8 Abrahama chuan, “Ka fapa, Pathianin halral atana hlan tur beram no chu a ngaihtuah mai ang,” a ti a…. Mizo (Lushai) O.V Reference: Tin, Abrahama chuan, “Ka fapa, Pathianin ama tana halral thilhlan tur beram no chu a ngaihtuah chawp mai ang chu,” a ti a:… Comment: Parallel Bible chuan, Abrahama inthawina tur kha Pathianin a ngaihtuah sak dawn tih min hrilh a. Chu chu Johana 1:29 nen an inmil thlap a. Mizo OV chuan, ‘Pathianin ama tana halral thilhlan tur beram no a ngaihtuah chawp ngai angin a ziak a.’” “Inthawina hlantu kha Abrahama nge Pathian, a chiang lo a ni!!

Parallel Bible: Isaia 7:14 Chuvangin, Lalpa ngei chuan chhinchhiahna a pe ang che u; ngai teh u, nula thianghlim pakhat a rai ang a,... Mizo C.L chuan, “…nula chuan nau a pai ang a…” ti chauhvin a dah tawh a. Isua Krista hi Nula thianghlim hrin angin an zirtir tawh miah lo!! An footnote kha en la “Nau pai thei chin hmeichhia, pasal nei pawh a huam:” zuk ti a.!!!
Parallel Bible: Isaia 14:12 “Aw Lucifer, zinglam fapa! Engtizia nge van atangai i tlak chu le! … OV: “Aw ‘varparh,’ ‘zing lam fapa,’ engtizia nge van ata i tlak tak chu le! …..Comment: Parallel Bible hian, “Aw Lucifer” tiin ziak lo ta se - Setana chanchin ziakna a ni tih kan hre dawn miah lo!! Isua Krista chauh kha “Varparh” “Morning Star” a ni tih (Thupuan 2:28 leh 22:16)-ah kan hmu a. Mizo OV hian Setana paiha a awmna kha, Isua Krista zawk paih thlak angin a dah daih asin.!!
Parallel Bible: Daniela 3:25 “En mah teh u! …. a palina phei chu Pathian Fapa ang mai zu ni a,” a ti a.  Mizo OV: Ani chuan…. a palina lan dan phei chu pathiante fapa ang a ni,” a ti a. Comment: Parallel Bible chuan, Isua Krista nihna dik tak ziakin, “Pathian Fapa” a ti a. Petera paw’n, “Krista, Pathian nung Fapa chu i ni,” a ti a. “Mizo OV hian pathiante fapa a ti daih mai!!!!

Parallel Bible: Matthaia 9:13 “.... mi sualte lama, simtir tura lo kal ka ni asin,” Mizo OV: “.... mi sualte zawk lam tura lo kal ka ni asin,” Comment: Parallel Bible chuan, Isua lam “mi sual sim” tih a ziak kalh mai a. Mizo OV chuan, Isua lam kha “mi sualte” a ti a. Chuti a nih chuan, van ramah Terrorists ho an va dingchang mai awm ve?!!! Pian thar ngam chi a ni dawn em ni?!!

Parallel Bible: Marka 14:22 “La ula;  ei rawh u, hei hi ka taksa a ni,” a ti a. Mizo OV: “La rawh u;  hei hi ka taksa a ni,” a ti a. Comment: Parallel Bible chuan, chhang chu la a, ei turin a ti a.  Mizo OV chuan la tur chauhin a ziak a. Chhang chu kan la ringawt ang a, Pawnah kan paih dawn tihna em ni?!! Engtia tih tur nge?!!!

Parallel Bible: Luka 1:69 A chhiahhlawh Davida chhungkaw zingah chuan,“….Chhandamna ki (horn of salvation) a rawn tungding ta a. Mizo OV: A chhiahhlawh Davida chhungte zingah chuan Chhandamna ropui tak min siamsak a. Comemnt: Parallel Bible chuan, “Chhandamna Ki”  “Horn of Salvation” tiin a dah kalh mai a. Maicham ki nei lo chu Pathianin a pawm lo a. Mizo OV chuan, Thuthlung Thara Chhandamna ki awm chhun chu hnawlin, (Chhandamna ropui) (Great salvation) tiin a dah daih!!

Thuthlung Hluia  Maicham kha ropui hle mahsela, Ki nei lo chu Pathianin a pawm lo. Thuthlung Tharah chuan, Isua Krista Kraws hi Lalpa Pathianin kan Chhandamna ki atan min siamsak a. Keimahnin ran thisen kan tah ngai lovin, Isua Kristan a thisen thianghlim chu kan Chhandamna Ki-ah chuan min tahsak a ni. Chhandamna ropui ringawt a ni lo.

Parallel Bible: Luka 2:33 Nausen chungchang a sawi chu a nu leh Josefa chuan  mak an ti hle a. Mizo OV: Tin, nausen thu a sawi chu a nu leh a pa chuan mak an ti hle a. Comment: Naupangte Thuinchhanga “Isua pa tunge ni? tih chhanna atana Josefa tih hi Liberal Theologians ho duh dana tih a ni a.” A chhanna dik tak chu “Pathian” tih tur a ni. Liberal Theologians Pa Pakhat chuan, “Mi pa chi tel lovin mihring a pian theih loh” tiin a sawi a. Isua Krista pian dan thianghlim, Virgin Birth of Christ an pawm lo hulhual a. Mizo (Lushai) C.L Reedited phei chuan Isaia 7:14-a “Nula thianghlim” tih kha duh lovin, (Nula, young woman) tiin an thlak daih!! Pasal nei lai pawh a huam!!! tiin Footnote a ziak ngat a ni!!!

Parallel Bible: Tirhkohte 3:26 Pathianin a Fapa Isua chu a tungding a, in sualte hawisantir theuhva, malsawmsak tur che u in,  nangmahni hnenah a rawn tir hmasaber a nih hi,” a ti a. Mizo OV: Pathianin a Chhiahhlawh chu a ruat a, in sualte hawisantir theuhvin malsawmsak tur che uin, nangmahni hnenah a rawn tir hmasa ber a nih hi,” a ti a. Comment: Mizo OV hian Fapa Isua tih BYZ Majority Greek Text-a awm ngei chu an paih a. Chhiahhlawh hming nei lo pawm turin min  zirtir a nih hi!!
Parallel Bible: Rom 1:16 Krista Chanchin Tha  chu ka zahpui ... si lo va. Mizo OV: Chanchin tha  chu ka zahpui ... si lo va. Comment: Mizo OV hian Krista hming vawi 58 an paih a. “KRISTA” hming paih a nih chuan, tu chanchin tha nge?!! Paulan chanchin tha dang a awm a ti!!

Parallel Bible: Philippi 4:13 Mi tichaktu Krista-ah chuan engkim ka ti thei a ni. Mizo OV: Mi tichaktuah chuan engkim ka ti thei a ni. Comment: Parallel Bible chuan, Tirhkoh tichaktu kha “Krista” a ni tih chiang takin a ziak a. Mizo OV chuan, Tirhkoh tichaktu kha a ziak si lo a. Intihchaknan khan Drugs a lo hmang ve daih tawh tihna em ni?!!

Parallel Bible: 1 Timothea 6:19 chatuana nunna an vawn that theih nan, hun lo thleng tur atan nghahchhan tha khawlkhawm turin fuih rawh. Mizo OV: nunna, nunna taktak chu an vawn theih nan, hun lo thleng tur atan chuan lungphum tha tak an tana khawl khawm turin fuih rawh. Comment: Mizo OV hian, “Chatuana nunna” (eternal life) tih chu (nunna taktak) (life indeed) ti chauhvin a ziak a. Life indeed hian Eternal life /Everlasting life a kawh loh avangin, eng tin nge an thih hnuah an awm ang?!! (1 Petera 1:23 leh 2 Petera 2:17) ah pawh “Eternal life” an paih!!

Parallel Bible: 1 Johana 4:3 Thlarau engpawh Isua Krista tisain a lo kal tih a tan loh chuan Pathian laka mi a ni lo. Chu chu Krista-dodaltu thlarau, lo kal tur in hriata kha a ni e, tunah pawh khawvelah a awm tawh reng a ni. Mizo OV: thlarau engpawh Isua tan lo chu Pathian laka mi a ni lo ve; chu chu Krista dodaltu thlarau, lo kal tur in hriata kha a ni e; tunah pawh khawvelah a awm tawh reng a ni. Comment: Mizo OV chuan, Isua Krista mihringte hnena tisa pua a lo kal thu chuanna chu a paih daih a. Johana 1:14-a “Thu chu tisaah a lo chang a, kan zingah a awm ta a,…” tih kha an hnawl tihna em ni?!!!

Parallel Bible: 1 Johana 5:7 Vanah hriatpuitu pathum an awm: Pa leh Thu leh Thlarau Thianghlim te an ni: heng pathumte hi pakhat an ni. Mizo OV: Hriattirtu chu Thlarau hi a ni, Thlarau chu thutak a nih avangin. Comment : Mizo OV chuan, Trinity Thurin tanchhan pawimawhbera kan neih thin, “Pa leh Thu leh Thlarau Thianghlim chu pakhat an ni ” tih a lanna chang awmchhun chu an khawih danglam daih a. An khawih chingpen hi chuan, Trinity Thurin a kawk tlat lo!

Parallel Bible: Thupuan 20:9 “….van  atangin Pathian hnena mi meipui a lo sur a, a rawn kang hlum ta vek a. Mizo OV: “….van atangin mei a lo tla a, anni chu a kangral ta a. Comment: Mizo OV chuan, meipui kha tu hnen atanga rawn tla nge tih an ziak ve lo.

Parallel Bible: Thupuan 22:19 Mi tupawhin he hrilh lawkna lehkhabua mi thu a lak bo chuan, a chan tur Nunna Bua mi te Khaw Thianghlima a thil chan tur te leh he lehkhabua ziak a thil chan turte chu Pathianin a lak bosak ve ang. Mizo OV: Tin, tupawhin he hrilh lawkna lehkhabu thua mi thu a lak bo chuan, he lehkhabua ziak Nunna Thing leh Khaw Thianghlima a chan chu Pathianin a la bo ve ang. Comment: Parallel Bible hian, Pathianin a mite a chhinchhiahna Bu hming atan, “Nunna Bu” tiin a ziak a. Mizo OV hian, Nunna Thing tiin a thlak daih a. Chu chu Pathianin a mite hming a chhinchhiahna a ni lo!!

MIZO (LUSHAI) C.L. REEDITED BIBLE CHANG PAIHTE:
By Thanhlira, New Secretariat Complex, 9436360646

Matthaia : 17:21; 18:11; 21:44; 23:14; Chang 4 an paih hmiah.
Marka : 7:16; 9:44; 9:46; 11:26; 15:28; Chang 5 an paih hmiah.
Luka : 17:36; 23:17; Chang 2 an paih hmiah.
Johana : 5:4; Chang 1 an paih hmiah.
Tirhkohte : 8:37; 15:34; 24:7; 28:29; Chang 4 an paih hmiah.

Avaiin: Chang 16 an paih hmiah.

MIZO (LUSHAI) O.V. REEDITED BIBLE CHANG PAIHTE:
Matthaia : 17:21; 18:11; 23:14; Chang 3 an paih hmiah.
Marka : 7:16; 9:44; 9:46; 11:26; 15:28; Chang 5 an paih hmiah.
Luka : 17:36; 23:17; Chang 2 an paih hmiah.
Johana : 5:4; Chang 1 an paih hmiah.
Tirhkohte : 8:37; 15:34; 24:7; 28:29; Chang 4 an paih hmiah.

Avaiin: Chang 15 an paih hmiah.

BIBLE CHANG 16 AN PAIHTE KHI I HRE CHAK EM?
Matthaia 17:21 “Nimahsela hetiang hi tawngtai leh chaw  nghei chauh  lo chuan a chhuak thin lo.
Matthaia 18:11 “Boralte chhandam turin Mihring fapa hi a lo kal a ni reng a ni.

Matthaia 21:44 “Tin, chu mi lung chunga tlu chu a keh sawm ang; a delh phei chu a rawt dip ang,” a ti a. (C.L only)

Matthaia 23:14 “Nangni lehkhaziaktu leh Pharisai vervekte u, in chung a pik e! Hmeithai sum in ei a, tlang bum nan rei tak in tawngtai si thin; chuvangin thiam loh in chang nasa lehzual ang,

Marka 7:16 “Tupawhin hriatna tura beng an neih chuan hre rawh se
Marka 9:44 “chutah chuan an lungte chu a thiin, an mei chu tihmihina awm ngai lo.
Marka 9:46 “chutah chuan an lungte chu a thiin, an mei chu tihmihina awm ngai lo.
Marka 11:26 “Nimahsela in ngaihdam si loh chuan, in Pa vana miin in bawhchhiatte a ngaidam bik lo vang.”
Marka 15:28 “Tichuan, ‘Bawhchhetute zinga chhiar telin a awm a,’tih Pathian Lehkhabu Thu hi a lo thleng ta a.

Luka 17:36 “Mi pahnih lovah an awm ang a, pakhat chu kal bopuiin a awm ang a, pakhat chu hnutchhiahin a awm ang,”a ti a.
Luka 23:17 Kut niah chuan mi pakhat anmahni a chhuahsak ngei tur a ni si a.

Johana 5:4 Dilah chuan vantirhkoh a zuk kal thin a, tui a tifawn thin; tichuan tui a lo fawn huna zuang lut hmasa ber chu eng natna a na pawh ni se, a lo dam thin a ni.

Tirhkohte 8:37 “Tin, Philipa chuan, ‘I thinlung zawng zawnga i rin chuan, i chang thei e’ a ti a. Tin, ani chuan, ‘Isua Krista chu Pathian fapa a nih ka ring,’ a ti a, a chhang a,
Tirhkohte 15:34 “Nimahsela Sila chuan chuta la awm rih chu thain a hria a,
Tirhkohte 24:7 “I dan anga a chungthu relsak kan tum a ni a: mahse sipai hotu lal ber Lusia a lo kal a, kan kut ata min lak luihsak a, amah hektute i hmaa lokal turin thu a pe ta a ni
Tirhkohte 28:29 Chung thu a sawi zawh chuan Juda te chu nasa taka anmahni leh anmahni inhnialin an tin ta a.

(NB: Khing zawng zawng paihna khi "Bible rintlak ber" zuk ti a maw le!!!!!)

Tuesday, 10 October 2017

SIM CHI HNIH

*SIM CHI HNIH*

*SIM* hi a pawimawh khawp mai. *RIN* nen hian thil kalkawp tlat, thliarhran/lakhran hleih theih loh a ni.
Khawngaihna avanga min chhandamna hi *'RIN'* hmanga chan anih rualin, *'RING'* tur hian *'SIM'* a ngai tlat thung!
*'SIM'* awmzia hi chihnihin sawi dawn ila.

*PAKHATNA:-*
1. *'SIM'* _(to renounce, to resign, to quit, to leave out, to give up, to retire from...)_ *Thil chin (dawklak) țhin bansan, nghei, thlah,* tihna angin Mizo tawngah hian kan hmang țhin a. Mizo țawnga kan hmanna țhinah te hian a dik lo hranpa lo va, mahse, Bible-a *SIM* kan hmuh nen hi chuan a inang chiah lo!

Eg:     1. Zu in bansan/nghei = *SIM*
2. Mei zuk bansan/nghei = *SIM*
3. Zu zawrh bansan/nghei = *SIM*
4. Țawngkam mawi lo bansan = *SIM*
5. Thatchhiat bansan/thlah = *SIM*
Khing țawngkamah te khian, *sim* tih kan hmanin, mizo țawngah chuan dik lohna a awm hranpa lo va, mahse kan Bible-in min zirtir *SIM/SIMNA* nen chuan a inang hauh si lo!!

*PAHNIHNA:-*
2. *SIM* _(repent/repentance)_ tia kan Bible-a kan hmuh tam ber erawh hi chu, a țawng bul lam ațanga en chian chuan, *metanoia* = _(to change one's mind, i.e. to repent, to change one's mind for better, heartily to amend with abhorrence of one's past sins, to think differently)_ *inchhir/pawiti/lungngai/thiltih lai mék leh tih țhin, a dik lo tih pawm a, chumi duh tawh lohna rilru thar pu,* tihna a kawk thung a. Hei thu hian a sawi tum leh a kawh tum ber chu, Pathian lama mihring rilru put dan tur, *Pathian nena kan inkar bik liau liau a ni.*
Thil inang thuak an nih laiin hriat hran, thliarfel a ngai ém ém a. A hmasa zawk tur leh a hnuhnung zawk tur an awm a. A hmasa lo tur zawk hmasak tir tum chuan, buaina kan tawk fo țhin! Chuvangin ngun taka ngaihtuah a ngai ta réng a ni.
Pathianin mihring a siam hian mihring hmaah hian *kawng hnih* a chhawp sak a. *Chatuan NUNNA* kawng leh, *chatuan BORALNA* kawng te an ni.
*Nunna kawng zawh turin min duh laiin Boralna kawng kan zawh ta zawk a.*
_Ka kawng zawh lai mêk a dik lo tih inpawm a, "Kawng dik lo ka zawh chhan pawh Pathian thiam loh vang ni lovin, keima thuawih loh vang a ni",_ tih *inpawm a, inchhir a, pawiti a, lungngai a, thuhnuairawlh leh inngaitlawm taka Pathian hmaah mahni dik lohna inpawm* hi Bible-in *SIM* tih min kawhhmuh a tum chu a ni. Inchhir, pawiti leh lungngaia indawm kun ngawtah hemi *SIMNA* hi a tawp lo va, Pathian hnena *tlukluhna leh hawikirnain* a chhunzawm nghal thin. _(Fapa tlanbo dinhmun kha ngaihtuah ila!)._
Hei hi, *SIM No 2* khi a ni a, _Pathian thu chhiar leh Pathian thu hril ngaihthlak ațangin a lo awm thei a, mimal nunah pawh amahin a lo thleng ve thei bawk_, *Pathian hnena hawikir leh tlukluhna* lai tak hi *Thlarau Thianghlim hnathawh ropui ber pakhat* a ni.
*'SIM No.2-ah'* khian Pathian thu kan hriat, kan chhiar leh ngaihthlak te kaltlangin kan lut phawt a, *Thlarau Thianghlim puihnain* Pathian hnenah kan tlu lut a, Pathian kan lo *'RING'* ta a, _(a thu kan lo awih ta a..)_. Pathian thuawih a, a thu zâwmtuten Thlarau Thianghlim chenchilhna kan lo chang a, *'SIM No. 1'* zawkah khian hruai luhin kan lo awm ta a, thil kan lo chin dawklak țhin chi hrang hrang kan lo *kalsan, nghei, bansan*..etc. thei ta țhin a ni.
Simna kawng min kawhhmuh a, min kaihruaitu Thlarau Thianghlim leh Pathian thu (Bible) leh Pathian thu hriltu te hi awm sa reng tawh an ni a. Mahse, a *SIMTU TUR MIHRING* zawk hian kan inchhut ngawn san tlat thei a, ngawhngawl kan chhuah tlat thei!! Chutiang mi chu ni lo turin *keimahni lam kan pawimawh ém ém a ni!!*
Zoram mipui țhenkhatte hi chuan thil kan hre fuh zat lo deuh va, kan hriatfuh lohna lai tak hi sualin remchangah a lo hmang thiam ém ém bawk!!
*No. 1* zawk ațang khian bul țan kan tum a, Camping kan lut a, *Pathian zarah kan thil chin (dawklak) țhin, zu, drugs, etc. kan bansan/nghei/thlah ve ngei a*.....
He dinhmun kan thlen chiah hian, *piangthar* kan inti a, mipui pawhin *piangthar* hmuhin hmuh kan lo tum deuh țhup a, kan thlir țhup a, hun engemaw chen chu, *an/kan piangthar thei vâwk vâwk țhin* khawp mai!
Kan peih loh hun a lo thlen ve leh..... *"Ka da leh tawh / A da leh tawh, / piangthar da leh"*, kan ti țhin.
Kan thlir dan leh hriat dan hi a fuh chiah țhin lo fo a lo ni!.

_*We must unlearn what we have learned, because a conditioned mind cannot apprehend the infinite.....*_ this is metanoia!!

SYSTEMATIC THEOLOGY

*Systematic Theology* hi enge anih tih sawifiah dawn chuan tawngbul lamah Kan let angai Ang.

Systematic tih hi Greek thumal Pakhat *Sunistano* tih atanga rawn Kal Ani a, a awmzia chu *Fel Tak a rem*  *Awm ho* tihna Ani. Tichuan *Systematic Theology* tih awmzia ber Nita chu Theology hrang hrang te, Thupui hrang hrangte fel taka rem khawm, awm ho tir tihna Ani Mai Ang chu.

*Dallas Theological Seminary* Scholar ropui Tak *Lewis Sperry chafer*  a hrilhfiahna hian ati Chiang viau bawk. Systematic Theology chu Pathian chungchang thu leh a hnathawh hrang hrangte lakkhawm a felfai leh belhchian dawl  (scientific) Tak a rem khawm a, khaikhin a, pho chhuah a, chu thutak tan tlat chu *Systematic theology* chu Ani tiin a hrilhfiah Ani.
*Sources of Systematic Theology*

Systematic Theology duan dawn hian a poimawh ber chu a duanna tur a a thulakna/ hnar hi Ani. A thu hnar chu chu hnih a then leh Ani a.

1. *Primary sources*
Systematic Theology duan Nan a Thu hnar poimawh ber chu *Bible*(scripture) hi Ani. Bible a mihringte hnena Pathian inpuanchhuahna te, Pathian leh Mihring inzawmna te hi a poimawh hle Ani.

Tin Thil Siam(nature) hmang a Pathian inpuanchhuahna hi thu hnar poimawh Tak Ani bawk.

2. *Secondary sources*
Tun hma a kohhran hmasa ten a Thurin an lo puanchhuahna (Creed) eg Nicene Creed , Westminster confession etc te hi Systematic Theology duan Nan an poimawh hle Ani. A chhan chu Hun Kal tawh a Pathian thu an lo pawm Dan leh hriatthiam Dan te Kha Theology duan Nan a tangkai em em ani.

Systematic Theology duan Nan hian Secondary source atan Bible pawn lam Heng Science, Philosophy, Culture& Tradition, Reason etc te hi atangkaiin hman Ani thin bawk Ani.
Systematic Theology hrilhfiahna Kan sawi Ang khian Bible ziak/ hmun hrang hrang Atangin Thupui / Thu hlawm lak khawm Ani a, chu chu felfai Tak a remkhawm Ani.

1. Bibliology (Doctrine of the Bible)
2. Theology proper (Doctrine of God)
3. Christology (Doctrine of Christ)
4. Pneumatology (Doctrine of the Holy Spirit)
5. Anthropology (Doctrine of Man)
6. Hamartialogy (Doctrine of Sin)
7. Angelology (Doctrine of Angels)
8. Soteriology (Doctrine of Salvation)
9. Ecclesiology (Doctrine of church)
10. Eschatology (Doctrine of the Last thing).
Heng Doctrine sawm zir hma hian Prologomena an ti a, A hmahruai (introductory part)zir phot tur Ala awm cheu bawk.

Tin Systematic Theology Hian a huam zau Ang reng hle a. Heng theology hrang² Calvinistic Theology, Armenian Theology, Contemporary Theology , Christian Ethics etc etc te hi Systematic Theology Huang chhungah hian zir theih Ala Ni vek bawk Ani.